તતો રાત્રૌ સમાસાદ્ય સ્વં પુરં જનવર્જિતમ્। દ્વારે સ્થિત્વા સમાહૂય પુત્રં મંત્રિભિરન્વિતમ્॥૬.૩.
પછી, રાત્રે પોતાનું લોકોથી ખાલી શહેર પહોંચી, દરવાજા પાસે ઊભો રહી, પોતાના પુત્રને મંત્રીઓ સાથે બોલાવ્યો.
કથયામાસ વૃત્તાંતં સર્વં શાપસમુદ્ભવમ્। દૂરે સ્થિતઃ સ પુત્રાણાં વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ॥૬.૩.
પુત્રોથી થોડું દૂર ઊભેલા મહાત્મા વસિષ્ઠએ, શાપ કેવી રીતે આવ્યો તેની આખી વાત કહી.
વજ્રપાતોપમં વાક્યં તેઽપિ તસ્ય નિશમ્ય તત્। બાષ્પપર્યાકુલૈરાસ્યૈ રુરુદુઃ શોકસંયુતાઃ॥૬.૩.
એમના શબ્દો વીજળીના ઘા જેવાં લાગ્યા. એમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા અને તેઓ દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
હા નાથ હા મહારાજ હા નિત્યં ધર્મવત્સલ। ત્વયા હીના ભવિષ્યામઃ કથમદ્ય સુદુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'હાય સ્વામી! હાય મહારાજ! હાય, હંમેશા ધર્મપ્રેમી! હવે તારી વિના અમે આટલા દુઃખી થઈને કેવી રીતે જીવશું?'
કિમેતદ્યુજ્યતે તેષાં વાસિષ્ઠાનાં દુરાત્મનામ્। શાપં દદુઃ સ્વયાજ્યસ્ય વિશેષાદ્વિનતસ્ય ચ॥૬.૩.
આ વાસિષ્ઠ વંશના દુષ્ટ લોકો એ શું કર્યું છે? એમણે ખાસ કરીને પોતે યજ્ઞ કરનાર અને વિનતા પર શાપ આપ્યો છે.
તે વયં રાજશાર્દૂલ પરિત્યજ્ય ગૃહાદિકમ્। અન્ત્યજત્વં ગમિષ્યામસ્ત્વયા સાર્ધમસંશયમ્॥૬.૩.
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, અમે હવે ઘર-કુટુંબ બધું છોડી, નિશ્ચયપૂર્વક તારી સાથે મળીને નીચ જાતિમાં જઈશું.
ત્રિશંકુરુવાચ। ભક્તિશ્ચેદસ્તિ યુષ્માકં મમોપરિ નિરર્ગલ। તન્મે પુત્રસ્ય મંત્રિત્વં સર્વે કુરુત સાંપ્રતમ્॥૬.૩.
ત્રિશંકુએ કહ્યું: જો તમારો મારા પર ખરો અને નિઃશંક ભક્તિભાવ હોય, તો હવે મારા પુત્રને યજ્ઞના મુખ્ય કૃત્ય માટે પસંદ કરો.
હરિશ્ચંદ્રઃ સુપુત્રોયં મમ જ્યેષ્ઠઃ સુવલ્લભઃ। નિયોજયધ્વમવ્યગ્રાઃ પદવ્યાં મમ સત્વરમ્॥૬.૩.
હરિશ્ચંદ્ર મારા શ્રેષ્ઠ પુત્ર છે, મોટો અને બહુ પ્રિય છે; તમે કોઈ વિલંબ કે સંશય વિના તરત જ એને મારા સ્થાન પર બેસાડો.
અહં પુનઃ કરિષ્યામિ યન્મે મનસિ સંસ્થિતમ્। મૃત્યું વા સંપ્રયાસ્યામિ સદેહો વા સુરાલયમ્॥૬.૩.
હું તો મારા મનમાં જે નક્કી કર્યું છે એ જ કરીશ; મરું તો મરું, નહિ તો આ શરીર સાથે દેવલોકમાં જઈશ.
એવમુક્ત્વા પરિત્યજ્ય સર્વાંસ્તાન્સ મહીપતિઃ। જગામારણ્યમાશ્રિત્ય પદ્ભ્યામેવ શનૈઃ શનૈઃ॥૬.૩.
આ રીતે કહીને, એ રાજાએ બધાને છોડી દીધા અને પગપાળા ધીમે ધીમે જતાં જંગલ તરફ ચાલ્યો.
તેપિ સન્મંત્રિણસ્તૂર્ણં પુત્રં તસ્ય સુસમ્મતમ્। રાજ્યે નિયોજયાસમાસુર્નાદવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ॥૬.૩.
એ સારા મંત્રીઓએ તરત જ એના મનપસંદ પુત્રને રાજગાદી પર બેસાડ્યો, અને આસપાસ વાદ્ય અને ઢોલ વગાડાયા.
સૂત ઉવાચ। ત્રિશંકુરિતિ સંચિન્ત્ય વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્। મનસા સુચિરં કાલં તતશ્ચક્રે વિનિશ્ચયમ્॥૬.૪.
સૂતે કહ્યું: ત્રિશંકુનું ધ્યાન કરતાં મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્રે લાંબા સમય સુધી મનમાં વિચાર કરીને નક્કી કર્યું.
વિશ્વામિત્રં પરિત્યજ્ય નાન્યોસ્તિ ભુવનત્રયે। યઃ કુર્યાન્મે પરિત્રાણં દુઃખાદસ્માત્સુદારુણાત્॥૬.૪.
વિશ્વામિત્રને છોડીને ત્રણેય લોકમાં બીજું કોઈ નથી, જે મને આ ભારે દુઃખમાંથી છુટકારો આપી શકે.
કુરુક્ષેત્રં સમુદ્દિશ્ય પ્રતસ્થે સ તતઃ પરમ્। સુશ્રાંતઃ ક્ષુત્પિપાસાર્તો માર્ગપૃચ્છાપરાયણઃ॥૬.૪.
પછી એ કુરૂક્ષેત્ર તરફ રવાના થયો, ખૂબ થાકેલો, ભૂખ અને તરસથી પીડાતો, રસ્તો પૂછતો આગળ વધ્યો.
તતઃ કાલેન સંપ્રાપ્ય કુરુક્ષેત્રં સ પાર્થિવઃ। યત્નેનાન્વેષયામાસ વિશ્વામિત્રાશ્રમં તતઃ॥૬.૪.
થોડા સમય પછી એ રાજાએ મહેનત કરીને કુરૂક્ષેત્ર પહોંચ્યો અને ત્યાં વિશ્વામિત્રના આશ્રમને શોધવા લાગ્યો.
એવં ચાન્વેષમાણેન તેન ભૂમિભૃતા તદા। સુદૂરાદેવ સંદૃષ્ટં નીલદ્રુમકદમ્બકમ્॥૬.૪.
એ રીતે શોધતા શોધતા એ ધરતીના રાજાએ દૂરથી જ કાળી છાંયાવાળા વૃક્ષોનો સમૂહ જોયો.
ઉપરિષ્ટાદ્બકૈર્હંસૈર્ભ્રમમાણૈઃ સમંતતઃ। આટિભિર્મદ્ગુભિશ્ચૈવ સમન્તાજ્જલપક્ષિભિઃ॥૬.૪.
આ વૃક્ષો પર ઉપરથી બગલા અને હંસો ચારે બાજુ ફરતા, સાથે જ બટેર અને અન્ય જળપંખીઓ પણ આસપાસ હતા.
સ મત્વા સલિલં તત્ર પિપાસાર્તો મહીપતિઃ। પ્રતસ્થે સત્વરો હૃષ્ટો જલવાતહૃતક્લમઃ॥૬.૪.
એ રાજાએ ત્યાં પાણી હશે એમ માની, તરસ્યો હતો એટલે ખુશીથી ઝડપથી આગળ વધ્યો, પાણી અને ઠંડા પવનથી થાક ભૂલી ગયો.
અથાપશ્યન્મનોહારિ સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતમ્। આશ્રમં નદિતીરસ્થં મનઃશોકવિનાશનમ્॥૬.૪.
પછી એણે એક સુંદર આશ્રમ જોયો, જ્યાં સૌમ્ય પ્રાણીઓ વસતા, નદીના કિનારે આવેલો અને મનના દુઃખ દૂર કરતો.
પુષ્પિતૈઃ ફલિતૈર્વૃક્ષૈઃ સમંતાત્પરિવારિતમ્। વિવિધૈર્મધુરારાવૈર્નાદિતં વિહગોત્તમૈઃ॥૬.૪.
આશ્રમ ચારે બાજુ ફૂલેલા અને ફળેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો, અને અનેક મીઠા અવાજવાળા શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓની કલરવથી ગુંજી રહ્યો હતો.
ક્રીડંતિ નકુલાઃ સર્પૈરૂલૂકા યત્ર વાયસૈઃ। મૂષકૈર્વૃષદંશાશ્ચ દ્વીપિનો વિવિધૈર્મૃગૈઃ॥૬.૪.
ત્યાં નકુલો સાપો સાથે, ઘુવડ કાગડા સાથે, ઉંદર જંગલી ઢોર સાથે અને ચિત્તા વિવિધ પ્રાણીઓ સાથે રમતા હતા.
અથાપશ્યન્નદીતીરે સ તપસ્વિગણાવૃતમ્। સ્વાધ્યાયનિરતં દાંતં વિશ્વામિત્રં તપોનિધિનમ્॥૬.૪.
પછી એણે નદીના કિનારે ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા, સ્વાધ્યાય અને સંયમમાં તત્પર એવા તપશ્ચર્યાના ખજાના વિશ્વામિત્રને જોયા.
તેજસા તપસાતીવ દીપ્યમાનમિવાનલમ્। ચીરવલ્કલસંવીતં શાલવૃક્ષં સમાશ્રિતમ્॥૬.૪.
તેને ત્યાં એક તપસ્વી દેખાયો, જે તપના તેજથી અગ્નિ જેવી ઝળહળી રહ્યો હતો, વલ્કળના વસ્ત્ર પહેરેલા અને શાળ વૃક્ષ નીચે બેસેલા હતા.
અથ ગત્વા સ રાજેન્દ્રો દૂરસ્થોઽપિ પ્રણમ્ય તમ્। અષ્ટાંગેન પ્રણામેન સ્વનામ પરિકીર્તયન્॥૬.૪.
પછી તે રાજાએ દૂરથી જ જઈને, અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને પોતાનું નામ કહ્યું.
તથાન્યાનપિ તચ્છિષ્યાન્કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ। યથાક્રમં યથાજ્યેષ્ઠં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ॥૬.૪.
પછી તે રાજાએ હાથ જોડીને, ત્યાંના બીજા શિષ્યોને પણ તેમનાં વય અને ક્રમ પ્રમાણે, ખૂબ શ્રદ્ધાથી વંદન કર્યા.
ધૂલિધૂસરિતાંગં તં તે તુ દૃષ્ટ્વા મહીપતિમ્। ચંડાલ ઇતિ મન્વાનાશ્ચિહ્નૈર્ગાત્રસમુદ્ભવૈઃ॥૬.૪.
પણ જ્યારે તેમણે એ રાજાને ધૂળથી અડધા થયેલા શરીર સાથે જોયો, ત્યારે શરીર પરના ચિહ્નો જોઈને, તેને ચંડાળ માન્યો.
ભર્ત્સયામાસુરેવાથ વચનૈઃ પરુષાક્ષરૈઃ। ધિક્છબ્દૈશ્ચ તથૈવાન્યે યાહિયાહીતિ ચાસકૃત્॥૬.૪.
તેઓ તરત જ કડક શબ્દોમાં તેને ધિક્કારવા લાગ્યા, અને બીજાઓએ પણ વારંવાર 'દૂર જા, દૂર જા' કહીને તિરસ્કાર કર્યો.
કસ્ત્વં પાપેહ સંપ્રાપ્તો મુનીનામાશ્રમોત્તમે। વેદધ્વનિસમાકીર્ણે સાધૂનામપિ દુર્લભે॥૬.૪.
'તુ કોણ છે, પાપી, જે અહીં ઋષિ મુનિઓના શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં આવી ગયો છે? અહીં તો વેદના ધ્વનિ ગુંજે છે, અને સારા લોકો માટે પણ આ સ્થાન દુર્લભ છે.'
તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં યાવન્ન કશ્ચિત્તાપસસ્તવ। દત્ત્વા શાપં કરોત્યાશુ પ્રાણાનામપિ સંક્ષયમ્॥૬.૪.
'એટલે તું તરત જ અહીંથી ચાલે જા, નહીં તો કોઈ તપસ્વી તને શાપ આપી દેશે, અને એથી તારો જીવ પણ નાશ પામી શકે.'
ત્રિશંકુરુવાચ। ત્રિશંકુર્નામ ભૂપોઽહં સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ। શપ્તો વસિષ્ઠપુત્રૈશ્ચ ચંડાલત્વે નિયોજિતઃ॥૬.૪.
ત્રિશંકુએ કહ્યું: 'હું ત્રિશંકુ નામનો રાજા છું, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, વસિષ્ઠના પુત્રોએ મને શાપ આપીને ચંડાળ બનાવ્યો છે.'