તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે તે મુનિસત્તમાઃ। પરં કોપં સમાવિષ્ટાસ્તમૂચુઃ પરુષાક્ષરૈઃ॥૬.૩.
એના આ શબ્દો સાંભળીને બધા મુનિશ્રેષ્ઠો ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગયા અને કઠોર શબ્દોમાં તેને કહ્યું.
યસ્માત્ત્વયા ગુરુસ્ત્યક્તો હિતકૃત્પાપવાનસિ। તસ્માદ્ભવાધુના પાપ ચંડાલો લોકનિંદિતઃ॥૬.૩.
તમે તમારા ગુરુને, જે તમારું કલ્યાણ ઈચ્છતા હતા, છોડી દીધા છે, એટલે હવે તમે પાપી બન્યા છો; તેથી હવે પાપી અને લોકનિંદિત ચંડાળ બની જાવ.
અથ તદ્વચનાંતે સ તત્ક્ષણાત્પૃથિવીપતિઃ। બભૂવાંત્યજરૂપાઢ્યો વિકૃતાકારદેહભૃત્॥૬.૩.
પછી એમના શબ્દો પૂરા થતાં જ રાજા તરત જ વિકૃત, અંત્યજ જેવા રૂપવાળો અને વિકારગ્રસ્ત શરીરધારી બની ગયો.
યવમધ્યઃ કૃશગ્રીવઃ પિંગાક્ષો ભુગ્નનાસિકઃ। કૃષ્ણાંગઃ શંકુવર્ણશ્ચ દુર્ગંધેન સમાવૃતઃ॥૬.૩.
એની કમર પાતળી, ગળો સુકાયો, આંખો પીળા, નાક વાંકડી, અંગ કાળા, રંગ લોખંડ જેવો અને દુર્ગંધથી ભરેલો હતો.
અથાત્માનં સમાલોક્ય વિકૃતં સ નરાધિપઃ। ચણ્ડાલધર્મિણં સદ્યો લજ્જયાઽધોમુખઃ સ્થિતઃ॥૬.૩.
પછી પોતાને આવું વિકૃત અને ચંડાળ જેવું જોઈ, રાજા તરત શરમથી માથું ઝૂકાવી ઊભો રહ્યો.
યાહિયાહીતિ વિપ્રૈસ્તૈર્ભર્ત્સ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ। સર્વતઃ સારમેયૈશ્ચ ક્લિશ્યમાનો નિરર્ગલૈઃ। કાકકોકિલસંકાશો જીર્ણવસ્ત્રાવગુંઠિતઃ॥૬.૩.
'ચલ, ચાલ' એમ બ્રાહ્મણો વારંવાર હાંકી કાઢતા, ચારેય બાજુથી બેફામ કૂતરાઓ ત્રાસ આપતા, કાગ કે કોયલ જેવો દેખાતો અને ફાટેલા કપડાં ઓઢેલો ઊભો રહ્યો.
તતઃ સ ચિન્તયામાસ દુઃખેન મહતા વૃતઃ। કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં શાંતિર્ભવિષ્યતિ॥૬.૩.
પછી તે મહાન દુઃખથી ઘેરાઈને વિચારી બેઠો: 'હવે હું શું કરું? કયા જઉં? મને શાંતિ કેવી રીતે મળશે?'
કિં મયૈતત્સુમૂર્ખેણ વાંછિતં દુર્લભં પદમ્। તત્પ્રભાવેન વિભ્રષ્ટઃ કુલધર્મોઽપિ મે સ્વકઃ॥૬.૩.
'હું તો મૂર્ખાઈથી એ દુર્લભ અવસ્થાની ઇચ્છા કરી હતી. એની અસરથી તો મારા કુટુંબનો ધર્મ પણ ગુમાવાઈ ગયો.'
કિં જલં પ્રવિશામ્યદ્ય કિં વા દીપ્તં હુતાશનમ્। ભક્ષયામિ વિષં કિં વા કથં સ્યાન્મૃત્યુરદ્ય મે॥૬.૩.
'શું આજે હું પાણીમાં જાઉં? કે પછી ધધકતા અગ્નિમાં પ્રવેશું? કે ઝેર પી જઉં? આજે મને મૃત્યુ કેવી રીતે મળશે?'
અનેન વપુષા દારાન્વીક્ષયિષ્યામિ તાન્કથમ્। તાદૃશેન શરીરેણ યાભિઃ સંક્રીડિતં મયા॥૬.૩.
'આવા શરીરથી હું મારી પત્નીઓને કેવી રીતે જોઈ શકીશ—જેઓ સાથે હું ક્યારેક રમતો હતો?'
કથં પુત્રાંસ્તથા પૌત્રાન્સુહૃત્સંબંધિબાંધવાન્। વીક્ષયિષ્યામિ તાન્ભૂયસ્તથાન્યં સેવકં જનમ્॥૬.૩.
'મારા પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સંબંધીઓ અને સેવકો—હવે હું તેમને ફરી કેવી રીતે જોઈ શકીશ?'
તેઽદ્ય મામીદૃશં શ્રુત્વા હર્ષં યાસ્યંતિ નિર્ભયાઃ॥૬.૩.
'આજે, મારી આવી હાલત સાંભળી, તેઓ નિર્ભય થઈ આનંદ કરશે.'
યે મયા તર્પિતા દાનૈર્બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ। તેઽદ્ય મામીદૃશં શ્રુત્વા સંભવિષ્યંતિ દુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'જે વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને મેં દાન આપી સંતોષ્યા હતા, તેઓ આજે મારી આવી હાલત સાંભળી દુઃખી થશે.'
તથા યે સુહૃદોઽભીષ્ટા નિત્યં મમ હિતે રતાઃ। કામવસ્થાં પ્રયાસ્યન્તિ દૃષ્ટ્વા માં સ્થિતમીદૃશમ્॥૬.૩.
'અને જે મારા પ્રિય મિત્રો હંમેશા મારા હિતમાં લાગેલા હતા, તેઓ પણ મને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, જે અવસ્થામાં આવે તેમાં પડી જશે.'
ભદ્રજાત્યા ગજા યે મે મદાન્ધાઃ ષષ્ટિહાયનાઃ। મયા વિના મિથો યુદ્ધે કસ્તાનદ્ય નિયોક્ષ્યતિ॥૬.૩.
'મારા ભદ્ર જાતિના, મદમાં ચુર, સાડા સાઠ વર્ષના હાથીઓ—મારા વગર આજે તેમને યુદ્ધમાં કોણ મોકલશે?'
અશ્વાસ્તિત્તિરકલ્માષાઃ સુદાંતાઃ સાદિભિર્દૃઢૈઃ। કસ્તાંશ્ચિત્રપદન્યાસૈર્નિયામ્યતિ મયા વિના॥૬.૩.
'અને મારા દાગદાર, સારી રીતે તાલીમ લીધેલા, મજબૂત ઘોડાઓ—હવે હું ન હોઉં તો તેમને વિવિધ ચાલે કોણ દોડાવશે?'
તથા મે ભૃત્યવર્ગાસ્તે કુલીના યુદ્ધદુર્મદાઃ। માં વિના કસ્ય યાસ્યંતિ સમીપેઽદ્ય સુદુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'મારા કુળીન અને યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવતા ભૃત્યો—મારા વગર આજે તેઓ દુઃખી થઈને કોની પાસે જશે?'
સંખ્યાહીનસ્તથા કોશસ્તાદૃઙ્મે બહુરત્નભાક્। કસ્ય યાસ્યતિ સંભોગં મયા હીનસ્તુ રક્ષિતઃ॥૬.૩.
'મારો ખજાનો, જે ક્યારેક અનેક રત્નોથી ભરેલો હતો, હવે ઓછો રહી ગયો છે—મારા વગર એનું રક્ષણ કોણ કરશે?'
તથા મે સંખ્યયા હીનં ધાન્યં ગોજાવિકં મહત્। ભવિષ્યતિ કથં હીનં મયાભીષ્ટૈસ્તુ રક્ષિતમ્॥૬.૩.
'મારો મોટો અનાજનો જથ્થો, ગાય-ધન અને ઘેટાં, હવે સંખ્યામાં ઓછા રહી ગયા છે—મારા અને મારા પ્રિયજનો વિના એનું રક્ષણ કેવી રીતે થશે?'
એવં બહુવિધં રાજા સ વિલપ્ય ચ દુઃખિતઃ। જગામ નગરાભ્યાશં પદ્ભ્યામેવ શનૈઃશનૈઃ॥૬.૩.
આ રીતે અનેક રીતે વિલાપ કરીને, રાજા દુઃખથી ભરાઈ, ધીરે ધીરે પગપાળા શહેરની બહાર તરફ ગયો.
તતો રાત્રૌ સમાસાદ્ય સ્વં પુરં જનવર્જિતમ્। દ્વારે સ્થિત્વા સમાહૂય પુત્રં મંત્રિભિરન્વિતમ્॥૬.૩.
પછી, રાત્રે પોતાનું લોકોથી ખાલી શહેર પહોંચી, દરવાજા પાસે ઊભો રહી, પોતાના પુત્રને મંત્રીઓ સાથે બોલાવ્યો.
કથયામાસ વૃત્તાંતં સર્વં શાપસમુદ્ભવમ્। દૂરે સ્થિતઃ સ પુત્રાણાં વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ॥૬.૩.
પુત્રોથી થોડું દૂર ઊભેલા મહાત્મા વસિષ્ઠએ, શાપ કેવી રીતે આવ્યો તેની આખી વાત કહી.
વજ્રપાતોપમં વાક્યં તેઽપિ તસ્ય નિશમ્ય તત્। બાષ્પપર્યાકુલૈરાસ્યૈ રુરુદુઃ શોકસંયુતાઃ॥૬.૩.
એમના શબ્દો વીજળીના ઘા જેવાં લાગ્યા. એમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા અને તેઓ દુઃખથી રડવા લાગ્યા.
હા નાથ હા મહારાજ હા નિત્યં ધર્મવત્સલ। ત્વયા હીના ભવિષ્યામઃ કથમદ્ય સુદુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'હાય સ્વામી! હાય મહારાજ! હાય, હંમેશા ધર્મપ્રેમી! હવે તારી વિના અમે આટલા દુઃખી થઈને કેવી રીતે જીવશું?'
કિમેતદ્યુજ્યતે તેષાં વાસિષ્ઠાનાં દુરાત્મનામ્। શાપં દદુઃ સ્વયાજ્યસ્ય વિશેષાદ્વિનતસ્ય ચ॥૬.૩.
આ વાસિષ્ઠ વંશના દુષ્ટ લોકો એ શું કર્યું છે? એમણે ખાસ કરીને પોતે યજ્ઞ કરનાર અને વિનતા પર શાપ આપ્યો છે.
તે વયં રાજશાર્દૂલ પરિત્યજ્ય ગૃહાદિકમ્। અન્ત્યજત્વં ગમિષ્યામસ્ત્વયા સાર્ધમસંશયમ્॥૬.૩.
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, અમે હવે ઘર-કુટુંબ બધું છોડી, નિશ્ચયપૂર્વક તારી સાથે મળીને નીચ જાતિમાં જઈશું.
ત્રિશંકુરુવાચ। ભક્તિશ્ચેદસ્તિ યુષ્માકં મમોપરિ નિરર્ગલ। તન્મે પુત્રસ્ય મંત્રિત્વં સર્વે કુરુત સાંપ્રતમ્॥૬.૩.
ત્રિશંકુએ કહ્યું: જો તમારો મારા પર ખરો અને નિઃશંક ભક્તિભાવ હોય, તો હવે મારા પુત્રને યજ્ઞના મુખ્ય કૃત્ય માટે પસંદ કરો.
હરિશ્ચંદ્રઃ સુપુત્રોયં મમ જ્યેષ્ઠઃ સુવલ્લભઃ। નિયોજયધ્વમવ્યગ્રાઃ પદવ્યાં મમ સત્વરમ્॥૬.૩.
હરિશ્ચંદ્ર મારા શ્રેષ્ઠ પુત્ર છે, મોટો અને બહુ પ્રિય છે; તમે કોઈ વિલંબ કે સંશય વિના તરત જ એને મારા સ્થાન પર બેસાડો.
અહં પુનઃ કરિષ્યામિ યન્મે મનસિ સંસ્થિતમ્। મૃત્યું વા સંપ્રયાસ્યામિ સદેહો વા સુરાલયમ્॥૬.૩.
હું તો મારા મનમાં જે નક્કી કર્યું છે એ જ કરીશ; મરું તો મરું, નહિ તો આ શરીર સાથે દેવલોકમાં જઈશ.
એવમુક્ત્વા પરિત્યજ્ય સર્વાંસ્તાન્સ મહીપતિઃ। જગામારણ્યમાશ્રિત્ય પદ્ભ્યામેવ શનૈઃ શનૈઃ॥૬.૩.
આ રીતે કહીને, એ રાજાએ બધાને છોડી દીધા અને પગપાળા ધીમે ધીમે જતાં જંગલ તરફ ચાલ્યો.