વસિષ્ઠ ઉવાચ। અનૃતં નોક્તપૂર્વં મે સ્વૈરેષ્વપિ હિ જિહ્વયા। તસ્માન્નાસ્તિ મખઃ કશ્ચિત્સત્યં ત્વં યષ્ટુમિચ્છસિ॥૬.૨.
વશિષ્ઠે કહ્યું: મેં ક્યારેય પણ—even મજાકમાં—કદી અસત્ય બોલ્યું નથી. એટલે એવો કોઈ યજ્ઞ નથી; છતાં તમે સાચો યજ્ઞ કરવા માંગો છો.
ત્રિશંકુરુવાચ। યદિ માં વિપ્રશાર્દૂલ ન ત્વં યાજયિતું ક્ષમઃ। સ્વર્ગપ્રદેન યજ્ઞેન વપુષાનેન વૈ વિભો॥૬.૨.
તૃશંકુએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, જો તમે મને આ જ શરીરથી સ્વર્ગ આપતો યજ્ઞ કરાવી શકો નહીં, તો—
તત્કિં તે તપસઃ શક્ત્યા બ્રાહ્મણસ્ય વિચક્ષણ। અપરં શૃણુ મે વાક્યં યદ્બ્રવીમિ પરિસ્ફુટમ્। શૃણ્વતાં મુનિવૃન્દાનાં તથાન્યેષાં દ્વિજોત્તમ॥૬.૨.
તો પછી બ્રાહ્મણના તપની શક્તિનો શું ફાયદો, હે વિદ્વાન? હવે મારી સ્પષ્ટ વાત સાંભળો, અહીં હાજર બધા ઋષિઓ અને બીજા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સાક્ષી રાખીને.
યદિ મે ન કરોષિ ત્વં વચનં વદતોઽસકૃત્। તેન યજ્ઞેન યક્ષ્યેઽહં તત્કૃત્વાન્યં દ્વિજં ગુરુમ્॥૬.૨.
જો તમે મારી વારંવારની વિનંતી માની નહીં લો, તો હું પોતે યજ્ઞ કરીશ અને પછી બીજાં બ્રાહ્મણને ગુરુ બનાવીશ.
સૂત ઉવાચ। તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વસિષ્ઠો ભગવાંસ્તતઃ। તમુવાચ વિહસ્યોચ્ચૈઃ કુરુષ્વૈવં મહીપતે॥૬.૨.
સૂતે કહ્યું: એના આ શબ્દો સાંભળીને પૂજ્ય વશિષ્ઠે ઉંચે હસી કહ્યું: 'રાજા, તું જે ઇચ્છે એ જ કર.'
સૂત ઉવાચ। તતઃ પ્રણમ્ય ભૂયઃ સ વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્। યયૌ તત્ર સુતાસ્તસ્ય યત્ર તે શતસંખ્યકાઃ॥૬.૩.
સૂતે કહ્યું: પછી તેણે ફરી વશિષ્ઠ મુનિશ્રેષ્ઠને વંદન કરી, ત્યાં ગયો જ્યાં વશિષ્ઠના શતાવધિ પુત્રો ભેગા હતા.
તાનપિ પ્રાહ નત્વા સ તમેવાર્થં નરાધિપઃ। વસિષ્ઠવચનં કૃત્સ્નં તસ્ય તૈરપિ શંસિતમ્॥૬.૩.
પછી તેણે તેમને પણ વંદન કરીને એ જ વાત કહી; અને તેમણે પણ વશિષ્ઠે જે કહ્યું હતું એ બધું પુનરાવર્તન કર્યું.
તતસ્તાન્સ પુનઃ પ્રાહ યુષ્માકં જનકોઽધુના। અશક્તો મા દિવં નેતું સશરીરં વિસર્જિતઃ॥૬.૩.
પછી તેણે ફરી કહ્યું: 'તમારા પિતા હવે મને આ શરીરથી સ્વર્ગ લઈ જવામાં અશક્ય છે; તેમણે ઇનકાર કર્યો છે.'
તસ્માદ્યદિ ન માં યૂયં યાજયિષ્યથ સાંપ્રતમ્। પરિત્યજ્ય કરિષ્યામિ શીઘ્રમન્યં પુરોહિતમ્॥૬.૩.
એટલે જો તમે હવે મારા માટે યજ્ઞ નહીં કરો, તો હું તરત જ તમને છોડી બીજાં પુરૂહિતને રાખીશ.
યો માં યજ્ઞપ્રભાવેન નયિષ્યતિ સુરાલયમ્। અનેનૈવ શરીરેણ સહિતં ગુરુપુત્રકાઃ॥૬.૩.
જે મને યજ્ઞની શક્તિથી આ જ શરીર સાથે દેવલોકમાં લઈ જશે—એને હું સ્વીકારીશ, હે ગુરુપુત્રો.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે તે મુનિસત્તમાઃ। પરં કોપં સમાવિષ્ટાસ્તમૂચુઃ પરુષાક્ષરૈઃ॥૬.૩.
એના આ શબ્દો સાંભળીને બધા મુનિશ્રેષ્ઠો ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગયા અને કઠોર શબ્દોમાં તેને કહ્યું.
યસ્માત્ત્વયા ગુરુસ્ત્યક્તો હિતકૃત્પાપવાનસિ। તસ્માદ્ભવાધુના પાપ ચંડાલો લોકનિંદિતઃ॥૬.૩.
તમે તમારા ગુરુને, જે તમારું કલ્યાણ ઈચ્છતા હતા, છોડી દીધા છે, એટલે હવે તમે પાપી બન્યા છો; તેથી હવે પાપી અને લોકનિંદિત ચંડાળ બની જાવ.
અથ તદ્વચનાંતે સ તત્ક્ષણાત્પૃથિવીપતિઃ। બભૂવાંત્યજરૂપાઢ્યો વિકૃતાકારદેહભૃત્॥૬.૩.
પછી એમના શબ્દો પૂરા થતાં જ રાજા તરત જ વિકૃત, અંત્યજ જેવા રૂપવાળો અને વિકારગ્રસ્ત શરીરધારી બની ગયો.
યવમધ્યઃ કૃશગ્રીવઃ પિંગાક્ષો ભુગ્નનાસિકઃ। કૃષ્ણાંગઃ શંકુવર્ણશ્ચ દુર્ગંધેન સમાવૃતઃ॥૬.૩.
એની કમર પાતળી, ગળો સુકાયો, આંખો પીળા, નાક વાંકડી, અંગ કાળા, રંગ લોખંડ જેવો અને દુર્ગંધથી ભરેલો હતો.
અથાત્માનં સમાલોક્ય વિકૃતં સ નરાધિપઃ। ચણ્ડાલધર્મિણં સદ્યો લજ્જયાઽધોમુખઃ સ્થિતઃ॥૬.૩.
પછી પોતાને આવું વિકૃત અને ચંડાળ જેવું જોઈ, રાજા તરત શરમથી માથું ઝૂકાવી ઊભો રહ્યો.
યાહિયાહીતિ વિપ્રૈસ્તૈર્ભર્ત્સ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ। સર્વતઃ સારમેયૈશ્ચ ક્લિશ્યમાનો નિરર્ગલૈઃ। કાકકોકિલસંકાશો જીર્ણવસ્ત્રાવગુંઠિતઃ॥૬.૩.
'ચલ, ચાલ' એમ બ્રાહ્મણો વારંવાર હાંકી કાઢતા, ચારેય બાજુથી બેફામ કૂતરાઓ ત્રાસ આપતા, કાગ કે કોયલ જેવો દેખાતો અને ફાટેલા કપડાં ઓઢેલો ઊભો રહ્યો.
તતઃ સ ચિન્તયામાસ દુઃખેન મહતા વૃતઃ। કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં શાંતિર્ભવિષ્યતિ॥૬.૩.
પછી તે મહાન દુઃખથી ઘેરાઈને વિચારી બેઠો: 'હવે હું શું કરું? કયા જઉં? મને શાંતિ કેવી રીતે મળશે?'
કિં મયૈતત્સુમૂર્ખેણ વાંછિતં દુર્લભં પદમ્। તત્પ્રભાવેન વિભ્રષ્ટઃ કુલધર્મોઽપિ મે સ્વકઃ॥૬.૩.
'હું તો મૂર્ખાઈથી એ દુર્લભ અવસ્થાની ઇચ્છા કરી હતી. એની અસરથી તો મારા કુટુંબનો ધર્મ પણ ગુમાવાઈ ગયો.'
કિં જલં પ્રવિશામ્યદ્ય કિં વા દીપ્તં હુતાશનમ્। ભક્ષયામિ વિષં કિં વા કથં સ્યાન્મૃત્યુરદ્ય મે॥૬.૩.
'શું આજે હું પાણીમાં જાઉં? કે પછી ધધકતા અગ્નિમાં પ્રવેશું? કે ઝેર પી જઉં? આજે મને મૃત્યુ કેવી રીતે મળશે?'
અનેન વપુષા દારાન્વીક્ષયિષ્યામિ તાન્કથમ્। તાદૃશેન શરીરેણ યાભિઃ સંક્રીડિતં મયા॥૬.૩.
'આવા શરીરથી હું મારી પત્નીઓને કેવી રીતે જોઈ શકીશ—જેઓ સાથે હું ક્યારેક રમતો હતો?'
કથં પુત્રાંસ્તથા પૌત્રાન્સુહૃત્સંબંધિબાંધવાન્। વીક્ષયિષ્યામિ તાન્ભૂયસ્તથાન્યં સેવકં જનમ્॥૬.૩.
'મારા પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સંબંધીઓ અને સેવકો—હવે હું તેમને ફરી કેવી રીતે જોઈ શકીશ?'
તેઽદ્ય મામીદૃશં શ્રુત્વા હર્ષં યાસ્યંતિ નિર્ભયાઃ॥૬.૩.
'આજે, મારી આવી હાલત સાંભળી, તેઓ નિર્ભય થઈ આનંદ કરશે.'
યે મયા તર્પિતા દાનૈર્બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ। તેઽદ્ય મામીદૃશં શ્રુત્વા સંભવિષ્યંતિ દુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'જે વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને મેં દાન આપી સંતોષ્યા હતા, તેઓ આજે મારી આવી હાલત સાંભળી દુઃખી થશે.'
તથા યે સુહૃદોઽભીષ્ટા નિત્યં મમ હિતે રતાઃ। કામવસ્થાં પ્રયાસ્યન્તિ દૃષ્ટ્વા માં સ્થિતમીદૃશમ્॥૬.૩.
'અને જે મારા પ્રિય મિત્રો હંમેશા મારા હિતમાં લાગેલા હતા, તેઓ પણ મને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, જે અવસ્થામાં આવે તેમાં પડી જશે.'
ભદ્રજાત્યા ગજા યે મે મદાન્ધાઃ ષષ્ટિહાયનાઃ। મયા વિના મિથો યુદ્ધે કસ્તાનદ્ય નિયોક્ષ્યતિ॥૬.૩.
'મારા ભદ્ર જાતિના, મદમાં ચુર, સાડા સાઠ વર્ષના હાથીઓ—મારા વગર આજે તેમને યુદ્ધમાં કોણ મોકલશે?'
અશ્વાસ્તિત્તિરકલ્માષાઃ સુદાંતાઃ સાદિભિર્દૃઢૈઃ। કસ્તાંશ્ચિત્રપદન્યાસૈર્નિયામ્યતિ મયા વિના॥૬.૩.
'અને મારા દાગદાર, સારી રીતે તાલીમ લીધેલા, મજબૂત ઘોડાઓ—હવે હું ન હોઉં તો તેમને વિવિધ ચાલે કોણ દોડાવશે?'
તથા મે ભૃત્યવર્ગાસ્તે કુલીના યુદ્ધદુર્મદાઃ। માં વિના કસ્ય યાસ્યંતિ સમીપેઽદ્ય સુદુઃખિતાઃ॥૬.૩.
'મારા કુળીન અને યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવતા ભૃત્યો—મારા વગર આજે તેઓ દુઃખી થઈને કોની પાસે જશે?'
સંખ્યાહીનસ્તથા કોશસ્તાદૃઙ્મે બહુરત્નભાક્। કસ્ય યાસ્યતિ સંભોગં મયા હીનસ્તુ રક્ષિતઃ॥૬.૩.
'મારો ખજાનો, જે ક્યારેક અનેક રત્નોથી ભરેલો હતો, હવે ઓછો રહી ગયો છે—મારા વગર એનું રક્ષણ કોણ કરશે?'
તથા મે સંખ્યયા હીનં ધાન્યં ગોજાવિકં મહત્। ભવિષ્યતિ કથં હીનં મયાભીષ્ટૈસ્તુ રક્ષિતમ્॥૬.૩.
'મારો મોટો અનાજનો જથ્થો, ગાય-ધન અને ઘેટાં, હવે સંખ્યામાં ઓછા રહી ગયા છે—મારા અને મારા પ્રિયજનો વિના એનું રક્ષણ કેવી રીતે થશે?'
એવં બહુવિધં રાજા સ વિલપ્ય ચ દુઃખિતઃ। જગામ નગરાભ્યાશં પદ્ભ્યામેવ શનૈઃશનૈઃ॥૬.૩.
આ રીતે અનેક રીતે વિલાપ કરીને, રાજા દુઃખથી ભરાઈ, ધીરે ધીરે પગપાળા શહેરની બહાર તરફ ગયો.