ૐનમઃ પુરુષોત્તમાય અથ સ્કાન્દે મહાપુરાણે ષષ્ઠનાગરખણ્ડપ્રારમ્ભઃ વ્યાસ ઉવાચ॥ સ ધૂર્જટિ જટાજૂટો જાયતાં વિજયાય વઃ। યત્રૈકપલિતભ્રાંતિં કરોત્યદ્યાપિ જાહ્નવી॥૬.૧.
ૐ, પુરુષોત્તમને વંદન. હવે સ્કાંદ મહાપુરાણમાં છઠ્ઠા નગરના વિભાગની શરૂઆત થાય છે. વ્યાસ કહે છે: ધૂર્જટિ, જેમની જટામાં એક સફેદ વાળથી પણ આજેય ગંગા ચકિત થાય છે, એ આપના વિજય માટે પ્રગટ થાય.
ઋષય ઊચુઃ। હરસ્ય પૂજ્યતે લિંગં કસ્માદતન્મહામતે વિશેષાત્સંપરિત્યજ્ય શેષાંગાનિ સુરાસુરૈઃ॥૬.૧.
ઋષિઓએ પૂછ્યું: હે મહામતિ, હરનું લિંગ દેવો અને દૈત્યો ખાસ કરીને બાકી અંગો છોડીને કેમ પૂજે છે?
તસ્માદેતન્મહાબાહો યથાવદ્વક્તુમર્હસિ। સાંપ્રતં સૂત કાર્ત્સ્ન્યેન પરં કૌતૂહલં હિ નઃ॥૬.૧.
એથી, હે મહાબાહુ, હવે અમને આ વાત યોગ્ય રીતે કહો, હે સૂત, કેમ કે અમને આ વિષયમાં ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
સૂત ઉવાચ। પ્રશ્નભારો મહાનેષ યો ભવદ્ભિરુદાહૃતઃ। કીર્તયિષ્યે તથાપ્યેનં નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે॥૬.૧.
સૂત કહે છે: તમે પૂછેલો પ્રશ્ન ખરેખર ભારે છે; છતાં, હું સ્વયંભૂને વંદન કરીને એ વાત કહું છું.
આનર્તવિષયે ચાસ્તિ વનં મુનિજનાશ્રયમ્। મનોજ્ઞં સર્વસત્ત્વાનાં સર્વર્તુફલિતદ્રુમમ્॥૬.૧.
આનર્ત દેશમાં એક અરણ્ય છે, જ્યાં ઋષિઓ રહે છે, જે સર્વે જીવોને પ્રિય છે અને જ્યાં બધાં ઋતુઓમાં વૃક્ષો ફળે છે.
તત્રાશ્રમપદં રમ્યં સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતમ્ ૬.૧.
ત્યાં એક સુંદર આશ્રમ છે, જ્યાં સૌમ્ય સ્વભાવના જીવો આવે છે.
અબ્ભક્ષૈર્વાયુભક્ષૈશ્ચ શીર્ણપર્ણાશિભિસ્તથા। દન્તોલૂખલિભિર્વિપ્રૈઃ સેવિતં ચાશ્મકુટ્ટકૈઃ॥૬.૧.
ત્યાં પાણી અને વાયુ પર જીવતા, સુકાયેલા પાંદડા ખાતા, દાંતથી અનાજ પીસતા અને પથ્થરથી દળતા બ્રાહ્મણો રહે છે.
સ્નાનહોમપરૈશ્ચૈવ જપસ્વાધ્યાયતત્પરૈઃ। વાનપ્રસ્થૈસ્ત્રિદણ્ડૈશ્ચ હંસૈશ્ચાપિ કુટીચરૈઃ॥૬.૧.
ત્યાં સ્નાન અને હવનમાં તત્પર, જપ અને અધ્યયનમાં મન મૂકતા, ત્રણ દંડ ધરાવનારા વનવાસી, હંસ જેવા ઋષિ અને કુંડીઓમાં રહેતા સાધુઓ પણ છે.
સ્નાતકૈર્યતિભિર્દાન્તૈસ્તથા પંચાગ્નિસાધકૈઃ। કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ॥૬.૧.
ત્યાં સંન્યાસી, દંતવાળાં યતિઓ અને પાંચ અગ્નિ સાધનારા પણ રહે છે; અને ક્યારેક ભગવાન ત્રિપુરાંતક પણ ત્યાં આવ્યા.
સતીવિયોગસંતપ્તો ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ। તસ્મિન્વને સમાયાતઃ સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતે॥૬.૧.
સતીથી વિયોગના દુઃખે પીડાતા, અહીંથી ત્યાં ભટકતા, તેઓ એ સૌમ્ય જીવોથી ભરેલા વનમાં આવ્યા.
ક્રીડંતિ નકુલા યત્ર સાર્ધં સર્પૈઃપ્રહર્ષિતાઃ। પઞ્ચાનનાશ્ચ માતંગૈર્વૃષદંશાસ્તથાખુભિઃ। કાકાઃ કૌશિકસંઘૈશ્ચ વૈરભાવવિવર્જિતાઃ॥૬.૧.
ત્યાં નકુલો અને સાપો આનંદથી સાથે રમે છે; પાંચમુખ વાંદરો અને હાથી, વૃષદંશ અને ઉંદર, કાગડા અને બગલાંના ટોળા પણ વિના દુશ્મનાવટે સાથે રહે છે.
તતશ્ચ ભગવાન્રુદ્રો દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં તદા। નગ્નઃ કપાલમાદાય ભિક્ષાર્થં પ્રવિવેશ સઃ॥૬.૧.
પછી ભગવાન રુદ્રે એ આશ્રમ જોયો, અને તેઓ નગ્ન અવસ્થામાં, હાથમાં ખોપરી લઈને ભિક્ષા માટે અંદર ગયા.
અથ તસ્ય સમાલોક્ય રૂપં ગાત્રસમુદ્ભવમ્। અદૃષ્ટપૂર્વં તાપસ્યઃ સર્વાઃ કામવશં ગતાઃ॥૬.૧.
તેમનું શરીરથી ઉત્પન્ન થયેલું, પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલું રૂપ જોઈને, બધી તપસ્વિ સ્ત્રીઓ કામવશ થઈ ગઈ.
ગૃહકર્મ પરિત્યજ્ય ગુરુશુશ્રૂષણાનિ ચ। મિથઃ સંભાષણં ચક્રુઃ સ્થાનેસ્થાને ચ તાઃ સ્થિતાઃ॥૬.૧.
ઘરકામ અને ગુરુની સેવા છોડીને, એ સ્ત્રીઓ જુદી જુદી જગ્યાએ ઉભી રહીને એકબીજાથી વાતો કરવા લાગી.
એકા સા કાપિ ધન્યા યા ચક્રે તસ્યાવગૂહનમ્। વિશ્રબ્ધા સર્વગાત્રેષુ તાપસસ્ય મહાત્મનઃ॥૬.૧.
એમાંથી એક ધન્ય સ્ત્રીએ, મહાન આત્માવાળા તપસ્વીને સંપૂર્ણ વિશ્વાસથી બાહોમાં ભરી લીધો.
તથાન્યાઃ કૌતુકાવિષ્ટા ધાવંત્યઃ સર્વતોદિશમ્। દૃશ્યંતે તં સમુદ્દિશ્ય વિસ્તારિતવિલોચનાઃ॥૬.૧.
બીજીઓ ઉત્સુક થઈને ચારેય દિશામાં દોડી, વિશાળ આંખે તેમને જોઈ રહી હતી.
કાશ્ચિદર્દ્ધાનુલિપ્તાંગ્યઃ કાશ્ચિદેકાંજિતેક્ષણાઃ। અર્ધસંયમિતૈઃ કૈશૈસ્તથાન્યાસ્ત્યક્તબાલકાઃ॥૬.૧.
કેટલીક સ્ત્રીઓએ શરીરનું અડધું ભાગ સુગંધિત તેલથી ચોપડેલું હતું, કેટલીકએ માત્ર એક આંખમાં જ શૃંગાર કર્યો હતો, અને કેટલીકએ વાળ પણ અધૂરા ગોઠવ્યા હતા; એવી સ્ત્રીઓએ પોતાના બાળકો પણ છોડી દીધા હતા.
એવમાલોક્યમાનઃ સ કામિનીભિર્મહેશ્વરઃ। બભ્રામ રાજમાર્ગેણ ભિક્ષાં દેહીતિ કીર્તયન્॥૬.૧.
એવી રીતે કામના ભરેલી સ્ત્રીઓએ મહેશ્વરને જોયા, ત્યારે મહાદેવ રાજમાર્ગે ભિક્ષા માંગતા ફરતા હતા અને બોલતા હતા: 'આ દેહને ભિક્ષા આપો'.
અથ તે મુનયો દૃષ્ટ્વા તં તથા વિગતાંબરમ્। કામોદ્ભવકરંસ્ત્રીણાં પ્રોચુઃ કોપારુણેક્ષણાઃ॥૬.૧.
પછી, ઋષિઓએ તેમને એવા અવસ્થામાં, કપડાં વિના અને સ્ત્રીઓમાં કામ ઉદભવાવે છે એમ જોઈ, ગુસ્સાથી આંખ લાલ કરીને કહ્યું.
યસ્માત્પાપ ત્વયાસ્માકમાશ્રમોઽયં વિડંબિતઃ। તસ્માલ્લિંગં પતત્વાશુ તવૈવ વસુધાતલે॥૬.૧.
હે પાપી! તું અમારા આશ્રમને અપવિત્ર કર્યો છે, એટલે તારો લિંગ તરત જ ધરતી પર પડી જાય.
એતસ્મિન્નંતરે ભૂમૌ લિંગં તસ્ય પપાત તત્। ભિત્ત્વાથ ધરણીપૃષ્ઠં પાતાલં પ્રવિવેશ હ॥૬.૧.
એ જ ક્ષણે તેનું લિંગ જમીન પર પડ્યું, ધરતીનો સપાટ ભાગ ભેદી ને પાતાળમાં પ્રવેશી ગયું.
સોઽપિ લિંગપરિત્યક્તો લજ્જાયુક્તો મહેશ્વરઃ। ગર્તાં ગુર્વીં સમાશ્રિત્ય ભ્રૂણરૂપઃ સમાવિશત્॥૬.૧.
લિંગ છોડીને મહેશ્વર શરમથી ભરાઈ ગયા અને એક ઊંડા ખાડામાં ભ્રૂણના રૂપે છુપાઈ ગયા.
અથ લિંગસ્ય પાતેન ત્રૈલોક્યભયશંસિનઃ। ઉત્પાતા દારુણાસ્તસ્થુઃ સર્વત્ર દ્વિજસત્તમાઃ॥૬.૧.
લિંગના પડવાથી, ત્રણેય લોકમાં ભયજનક અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
શીર્યતે ગિરિશૃઙ્ગાણિ પતંત્યુલ્કા દિવાપિ ચ। ત્યજંતિ સાગરાઃ સર્વે મર્યાદાં ચ શનૈઃ શનૈઃ॥૬.૧.
પર્વતોની ચોટીઓ તૂટી પડવા લાગી, દિવસે પણ ધૂમકેતુઓ પડતા, અને બધા સાગરો ધીમે ધીમે પોતાની હદ છોડતા ગયા.
અથ દેવગણાઃ સર્વે ભયસંત્રસ્તમાનસાઃ। શક્રવિષ્ણુમુખા જગ્મુર્યત્ર દેવઃ પિતામહઃ॥૬.૧.
પછી બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુની આગેવાનીમાં, ભયથી વ્યાકુળ મનથી, જ્યાં દેવ પિતામહ હતા ત્યાં ગયા.
પ્રોચુશ્ચ પ્રણતાઃ સ્તુત્વા સ્તોત્રૈઃ સુશ્રુતિસંભવૈઃ। ત્રૈલોક્યે સૃષ્ટિરૂપં યત્કમલાસનસંસ્થિતમ્॥૬.૧.
તેમણે નમન કરીને, શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્રોમાંથી સ્તુતિઓ ગાઈ, ત્રણેય લોકની સૃષ્ટિના મૂળ, કમળ પર બેસેલા બ્રહ્માજી પાસે વાત કરી.
કિમિદં કિમિદં દેવ વર્તતે હ્યધરોત્તરમ્। ત્રૈલોક્યં સકલં યેન વ્યાકુલત્વમુપાગતમ્॥૬.૧.
'હે દેવ, આ શું થઈ રહ્યું છે? ઉપર અને નીચે શું ઘટના બની રહી છે? આખા ત્રણેય લોકમાં આવું દુઃખ કેમ આવ્યું છે?'
પ્રલયસ્યેવ ચિહ્નાનિ દૃશ્યંતે પદ્મસંભવ। કિં સાંપ્રતમકાલેઽપિ ભવિષ્યતિ પરિક્ષયઃ॥૬.૧.
'હે કમળથી જન્મેલા, પ્રલયના ચિહ્નો દેખાઈ રહ્યા છે; શું આ સમયે પણ સર્વનાશ થવાનો છે?'
સર્વેષાં સુરમર્ત્યાનાં દૈત્યાનાં મન્ત્રકોવિદઃ। ગતિર્ભયાર્તદેહાનાં સર્વલોકપિતામહઃ॥૬.૧.
'દેવો, મનુષ્યો અને દૈત્યો માટે, તું મંત્રોના જાણકાર, ભયગ્રસ્તો માટે આશ્રય અને સર્વલોકના પિતામહ છે.'
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાનાં ચતુરાનનઃ। ઉવાચ સુચિરં ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા॥૬.૧.
દેવતાઓના આ વચન સાંભળી, ચાર મુખવાળા બ્રહ્માજીએ લાંબા ધ્યાન પછી અને દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જાણીને ઉત્તર આપ્યો.