ઇત્યાકર્ણ્ય સતી સાધ્વી જનેતુરુદિતં તદા
આ રીતે માતાએ જે કહ્યું, તે સતી, પવિત્ર સ્ત્રીએ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું.
સત્યુવાચ નાકર્ણિતં મયા કિંચિત્ત્વયિ પ્રબ્રુવતિ પ્રભો
સતીએ કહ્યું: 'પ્રભુ, તમે બોલતા હતા ત્યારે મેં કંઈયું પણ અવગણ્યું નથી.'
ન સમ્યગ્વેત્તિ તં કશ્ચિજ્જાનાનોપિ પ્રતારિતઃ
કોઈ પણ સાચે તેમને સમજી શકતો નથી; જાણનારા પણ ભટકી જાય છે.
ત્વં તુ પ્રતારિતઃ પૂર્વમધુનાપિ પ્રતારિતઃ 4.2.88.
પણ તું પહેલાં પણ ભુલાયો હતો અને આજેય ભુલાયેલો છે.
યાદૃશં વક્ષિતં શંભું તાદૃશં યદ્યમન્યથાઃ
તમે શંભુને જેમ છે એમ વર્ણવો, પણ બીજા લોકો જુદું બોલે—
અથવા તેન સંબંધે ન હેતુર્ભવતો મતિઃ
અથવા, એ વિષયમાં તારી બુદ્ધિ કોઈ કારણ શોધી શકતી નથી.
અથોક્ત્વૈવં બહુતરં ત્વં જનેતાસ્ય વર્ષ્મણઃ
અથવા, આમ ઘણું બોલ્યા પછી, તું એના સ્વરૂપનું પ્રાગટ્ય કરાવશે.
પુરશ્ચરણમેવૈતદ્યદસ્યૈવ વિસર્જનમ્ યાવજ્જીવિતનાથસ્યાશ્રવણીયા વિગર્હણા
આ જ વિદાય આપવાનું કૃત્ય એનું એક વિધાન છે; જયાં સુધી જીવનના સ્વામી જીવતા રહેશે, ત્યાં સુધી નિંદા સાંભળાવાની રહેશે.
ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધદીપ્તાગ્નૌ મહાદેવસ્વરૂપિણિ
આવું કહીને, મહાદેવના સ્વરૂપે ક્રોધથી ધધકતા અગ્નિમાં—
તતો વિવર્ણતાં પ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ
પછી બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર સહિત, ફિકાશા થઈ ગયા.
મંત્રાઃ કુંઠિતસામર્થ્યાસ્તત્ક્ષણાદેવ ચાભવન્
મંત્રો તરત જ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા.
કેચિદૂચુર્દ્વિજવરા મિથઃ પરિયિયાસવઃ
કેટલાંક શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ એકબીજાને કહ્યું અને ત્યાંથી જવા ઇચ્છી.
મખમંડપ ભૂસ્તેન ક્ષણતઃ સ્થપુટીકૃતા
યજ્ઞમંડપ એથી ક્ષણમાં રાખ થઈ ગયો.
દિવશ્ચોલ્કાઃ પ્રપતિતાઃ પિશાચા નૃત્યમાદધુઃ 4.2.88.
આકાશમાંથી જ્વાળાઓ પડી અને પિશાચો નૃત્ય કરવા લાગ્યા.
દક્ષોપિ વદનગ્લાનિમવાપ્ય સપરિચ્છદઃ
દક્ષ પણ પોતાના સહયોગીઓ સાથે મુખમંડળની નિર્વળતાથી પીડાય ગયો.
પુનઃ સ નારદોઽગસ્ત્ય દેવ્યાઃ પ્રાક્સમુપાગતઃ
પછી નારદ અને અગસ્ત્ય ફરીથી પૂર્વ દિશાથી દેવી પાસે આવ્યા.
દૃષ્ટ્વા સ નારદઃ શંભું નંદિના સહ સંકથામ્
શંભુને નંદી સાથે વાતચીતમાં જોઈને, નારદે—
ઉપાવિશચ્ચ શૈલાદિ વિસૃષ્ટાસનમુત્તમમ્
પર્વતરાજે આપેલી ઉત્તમ આસન પર બેઠો.
આકારેણૈવ સર્વજ્ઞસ્તદ્વૃત્તાંતં વિવેદ હ
માત્ર દેખાવથી જ સર્વજ્ઞાને આખો પ્રસંગ જાણી લીધો.
શરારિણાં સ્થિતિરિયમુત્પત્તિપ્રલયાત્મિકા
દેહધારી જીવોની આ સ્થિતિ છે—ઉત્પત્તિ અને લયથી ભરેલી.
દૃશ્યં વિનશ્વરં સર્વં વિશેષાદ્યદનીશ્વરમ્
દેખાતું બધું નાશવાન છે, ફક્ત ગુણોથી અલગ પડે છે અને તેમાં કોઈ સ્વામીપણા નથી.
અભાવિનો હિ ભાવસ્ય ભાવઃ ક્વાપિ ન સંભવેત્
જેનું અસ્તિત્વ જ નથી, તેમાંથી ક્યારેય અસ્તિત્વ પેદા થઈ શકે નહીં.
શંભૂદીરિતમાકર્ણ્ય સ ઇત્થં મુનિપુંગવઃ
શંભુએ કહેલું સાંભળીને, એ મહાન ઋષિએ મનમાં વિચાર કર્યો.
અવશ્યમેવ યદ્ભાવ્યં તદ્ભૂતં નાત્ર સંશયઃ
જે અવશ્ય બનવાનું છે, એ તો બની જ ગયું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
નાપચીયેત તે કિંચિન્નોપચીયેત તત્ત્વતઃ 4.2.89.
હકીકતમાં, તારો કશી પણ વસ્તુ ઘટતી નથી કે વધતી નથી.
અહો વરાકઃ સંસારઃ ક્વ ભવિષ્યત્યનીશ્વરઃ
હાય! આ સંસાર કેટલો દયનીય છે, જે સ્વામી વિના છે—એનું શું થવાનું?
યતઃ પ્રજાપતિર્દક્ષો ન ત્વામાહૂતવાન્ક્રતૌ
કારણ કે પ્રજાપતિ દક્ષએ તને યજ્ઞમાં બોલાવ્યા નહોતાં,
તવ રીઢાં કરિષ્યંતિ કિમૈશ્વર્યેણ રીઢિનામ્ અથૈશ્વર્યેણ સંપન્નાઃ પ્રતિષ્ઠાભાજનં કિમુ
હે ધનના સ્વામી, એમના ઐશ્વર્યથી તને શું અપમાન થઈ શકે? કે ઐશ્વર્યથી ભરપૂર હોય તો પણ એમને શું સાચો આધાર છે?
મહીયસાયુષા તેષાં વસુભિર્ભૂરિભિશ્ચ કિમ્
એમને લાંબું જીવન કે ઘણું ધન હોય તો એનો શું ફાયદો?
અચેતનાશ્ચ સાવજ્ઞા જીવંતોપિ ન કીર્તયે
જેઓમાં ચેતના નથી, એ તો તુચ્છ છે; જીવંત હોય એવા પણ હું વખાણતો નથી.