ન પ્રાયશસ્તપસ્વ્યેષ ક્વ તપઃ ક્વાસ્ત્રધારણમ્
આને તપસ્યા સાથે કોઈ લગાવ નથી; એના જીવનમાં ક્યાં તપ છે અને ક્યાં શસ્ત્રકૌશલ્ય છે?
અસૌ ન બ્રહ્મચારી સ્યાત્કૃતપાણિગ્રહ સ્થિતિઃ 4.2.87.
આ વ્યક્તિ બ્રહ્મચારી કહેવાઈ શકે નહીં, કારણ કે એ તો લગ્નજીવનમાં પ્રવેશી ગયો છે.
ન બ્રાહ્મણોભવત્યેષ યતો વેદો ન વેત્ત્યમુમ્
એ બ્રાહ્મણ પણ નથી, કારણ કે એ વેદ જાણતો જ નથી.
ક્ષતાત્સંત્રાણનાત્ક્ષત્રં તત્ક્વાસ્મિન્પ્રલયપ્રિયે
ક્ષત્રિય તો ઘાયલને રક્ષે છે, પણ વિઘ્નપ્રિય આ માણસમાં એ ગુણ ક્યાં છે?
શૂદ્રોપિ ન ભવેત્પ્રાયો નાગયજ્ઞોપવીતવાન્
એ તો શૂદ્ર પણ નથી, કારણ કે એ નાગયજ્ઞોપવીત પહેરે છે જ નહીં.
સર્વઃ પ્રકૃત્યા જ્ઞાયેત સ્થાણુઃ પ્રકૃતિવર્જિતઃ
દરેકને એની સ્વભાવથી ઓળખી શકાય, પણ સ્થાણુ તો સ્વભાવથી રહિત છે.
યોષાપિ ન ભવેદેષ યતોસૌ શ્મશ્રુલાનનઃ
એ સ્ત્રી પણ નથી, કારણ કે એની દાઢી અને મોચા વાળથી ચહેરો શોભે છે.
બાલોપિ ન ભવત્યેષ યતોઽયં બહુવાર્ષિકઃ
એ બાળક પણ નથી, કારણ કે એ તો ઘણા વર્ષનો છે.
અતો યુવત્વં સંભાવ્યં નાત્ર નૂનં ચિરંતને
એથી, અહીં યુવાની તો માની શકાય, પણ પ્રાચીનપણું તો નથી જ.
બ્રહ્માદીન્સંહરેત્પ્રાંતે તથાપિ ચ ન પાતકી
એ બ્રહ્મા અને બીજાને અંતે નષ્ટ કરે, તો પણ એ પાપી નથી.
અહો ધાર્ષ્ટ્યં મહદ્દૃષ્ટં જટિલસ્યાદ્ય ચાદ્ભુતમ્ 4.2.87.
આજે આ જટાધારીમાં કેટલું મોટું ધૈર્ય અને અદ્ભુતતા જોવા મળે છે!
એવંભૂતા ભવંત્યેવ માતાપિતૃવિવર્જિતાઃ
માતા-પિતાથી વંચિત એવા લોકો એવાં જ હોય છે.
સ્વચ્છંદચારિણોઽનાથાઃ સર્વત્ર સ્વાભિમાનિનઃ
આવા અનાથો પોતાની મરજીથી ફરતા અને સર્વત્ર ઘમંડ કરતા હોય છે.
જામાતૄણાં સ્વભાવોયં પ્રાયશો ગર્વભાજનમ્
જમાઈઓનો સ્વભાવ જ એવો હોય છે કે, મોટાભાગે એ ઘમંડના પાત્ર બને છે.
દ્વિજરાજઃ સ ગર્વિષ્ઠો રોહિણીપ્રેમનિર્ભરઃ
એ દ્વિજરાજ તો ખૂબ જ ઘમંડી છે અને રોહિણી માટે પ્રેમથી છલકાય છે.
અસ્યાહં ગર્વસર્વસ્વં હરિષ્યામ્યેવ શૂલિનઃ
હું આ ત્રિશૂલધારીનો આખો ઘમંડ છીનવી લઈશ.
તથાસ્યાહં કરિષ્યામિ માનહાનિં ચ સર્વતઃ
હું એનું સર્વત્ર માનહાનિ કરીશ.
પ્રાપ્ય સ્વભવનં દેવાનાજુહાવ સવાસવાન્
પછી એ પોતાના ઘર પહોંચીને, ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓને બોલાવ્યા.
ભવંતુ યજ્ઞસંભારાનાનયંતુ ત્વરાન્વિતાઃ
યજ્ઞ માટે જરૂરી સામગ્રી ઝડપથી અહીં લાવો.
મહાક્રતૂપદ્રષ્ટારં યજ્ઞપૂરુષમેવ ચ
મહાન યજ્ઞના દ્રષ્ટા અને યજ્ઞરૂપ પુરુષને પણ અહીં લાવો.
પ્રાવર્તત તતસ્તસ્ય દક્ષસ્ય ચ મહાધ્વરઃ 4.2.87.
પછી દક્ષનો મહાયજ્ઞ શરૂ થયો.
અનીશ્વરાંસ્તતો વેધા વ્યાજં કૃત્વા ગૃહં યયૌ
પછી સર્જનહાર, બેહાલ બની, બહાનું કરીને પોતાના ઘેર ગયો.
દક્ષયજ્ઞે સમાયાતાન્સતીશ્વરવિવર્જિતાન્
દક્ષના યજ્ઞમાં જે આવ્યા હતા, તેઓ ભગવાન અને સતી વિના હતા.
દક્ષસ્ય હિ શુભોદર્કમિચ્છન્પ્રોવાચ ચેતિ વૈ દધીચિરુવાચ
દક્ષને શુભ પરિણામ મળે એવી ઈચ્છાથી દધીચીએ આ શબ્દો કહ્યા.
ન ચાસ્તિ તવ સામર્થ્યં ક્વાપિ કસ્યાપિ નિશ્ચિતમ્
નિશ્ચિતપણે, તને ક્યાંયે પણ કશી બાબતમાં શક્તિ નથી.
ન તાદૃઙ્નેદસિ પ્રાયઃ ક્વાપિ જ્ઞાતો મહામતે
હે મહાજ્ઞાની, તું સામાન્ય રીતે ક્યાંયે આવું વર્તન કરતો નથી.
કર્તવ્યશ્ચેત્તદાકાર્યઃ સ્યાચ્ચેત્સંપત્તિ રીદૃશી
કોઈ કાર્ય કરવું હોય તો કરી લેવું જોઈએ, જો આવી સમૃદ્ધિ શક્ય હોય તો.
સાક્ષાચ્ચ સર્વે મંત્રા વૈ સાક્ષાદ્યજ્ઞપુમાનસૌ સાક્ષાદ્બ્રહ્મા સ્વયં ચૈષ ભૃગુર્વૈ કર્મકાંડવિત્
બધા મંત્રો અહીં હાજર છે, યજ્ઞરૂપ પુરુષ પણ છે, બ્રહ્મા સ્વયં હાજર છે અને ભૃગુ કર્મકાંડ જાણનાર છે.
અયં પૂષા ભગસ્ત્વેષ ઇયં દેવી સરસ્વતી
અહીં પુષા છે, અહીં ભગ છે અને આ દેવી સરસ્વતી છે.
ત્વં ચ દીક્ષાં શુભાં પ્રાપ્તો દેવ્યા ચ શતરૂપયા
અને તું શુભ દિક્ષા પામ્યો છે, સાથે શતરૂપા દેવી પણ છે.