સ્વેષુ સ્વેષુ ચ ધર્મેષુ કચ્ચિદ્વર્ણાશ્રમાસ્તથા
પ્રત્યેક વર્ણ અને આશ્રમ પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે ને?
ધૂર્જટિઃ પરિપૃછ્યેતિ હૃષ્ટં વૈકુંઠનાયકમ્। બ્રહ્માણં ચાપિ પપ્રચ્છ બ્રાહ્મં તેજઃ સમેધતે ।। 4.2.87.
ધૂર્જટી આનંદથી વૈકુંઠના સ્વામી અને તેજસ્વી બ્રહ્માને પણ આ રીતે પૂછે છે.
સત્યમસ્ખલિતં કચ્ચિદસ્તિ ત્રૈલોક્યમંડપે
ત્રણે લોકના સભામાં નિર્મળ સત્ય અસ્તિત્વમાં છે ને?
ઇંદ્રાદયઃ સુરાઃ કચ્ચિત્સ્વેષુ સ્વેષુ પુરેષ્વહો
ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પોતપોતાના શહેરોમાં સુખથી છે ને?
પ્રત્યેકં પરિપૃચ્છયેશઃ સર્વાનિત્થં કૃતાદરાન્
પ્રભુએ સૌને આ રીતે માનપૂર્વક એક એકને પ્રશ્ન કર્યો.
વિસસર્જાથ તાન્સર્વાન્દેવઃ સૌધં સમાવિશત્
પછી દેવતાએ બધાને વિદાય આપી અને પોતાનાં મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
મધ્યે માર્ગં સ ચિંતોભૂદ્દક્ષઃ સત્યાઃ પિતા તદા
માર્ગના મધ્યમાં, સત્યવંત પિતા દક્ષ વિચારોમાં તલ્લીન થયો.
અતીવ ક્ષુબ્ધચિત્તોભૂન્મંદરાઘાતતોઽબ્ધિવત્
મંદર પર્વતના આઘાતથી જેમ દરિયો ઉથલાય, તેમ તેનું મન અત્યંત ગભરાઈ ગયું.
અતીવગર્વિતો જાતઃ સતી મે પ્રાપ્ય કન્યકામ્
મને સતી જેવી પુત્રી મળતાં દક્ષ ખૂબ ગર્વિત થયો.
કિં વંશ્યસ્ત્વેષ કિં ગોત્રઃ કિં દેશીયઃ કિમાત્મકઃ
તારો વંશ કયો છે? તું કયા કુળનો છે? કયા દેશનો છે? તારી સ્વભાવ કેવો છે?
ન પ્રાયશસ્તપસ્વ્યેષ ક્વ તપઃ ક્વાસ્ત્રધારણમ્
આને તપસ્યા સાથે કોઈ લગાવ નથી; એના જીવનમાં ક્યાં તપ છે અને ક્યાં શસ્ત્રકૌશલ્ય છે?
અસૌ ન બ્રહ્મચારી સ્યાત્કૃતપાણિગ્રહ સ્થિતિઃ 4.2.87.
આ વ્યક્તિ બ્રહ્મચારી કહેવાઈ શકે નહીં, કારણ કે એ તો લગ્નજીવનમાં પ્રવેશી ગયો છે.
ન બ્રાહ્મણોભવત્યેષ યતો વેદો ન વેત્ત્યમુમ્
એ બ્રાહ્મણ પણ નથી, કારણ કે એ વેદ જાણતો જ નથી.
ક્ષતાત્સંત્રાણનાત્ક્ષત્રં તત્ક્વાસ્મિન્પ્રલયપ્રિયે
ક્ષત્રિય તો ઘાયલને રક્ષે છે, પણ વિઘ્નપ્રિય આ માણસમાં એ ગુણ ક્યાં છે?
શૂદ્રોપિ ન ભવેત્પ્રાયો નાગયજ્ઞોપવીતવાન્
એ તો શૂદ્ર પણ નથી, કારણ કે એ નાગયજ્ઞોપવીત પહેરે છે જ નહીં.
સર્વઃ પ્રકૃત્યા જ્ઞાયેત સ્થાણુઃ પ્રકૃતિવર્જિતઃ
દરેકને એની સ્વભાવથી ઓળખી શકાય, પણ સ્થાણુ તો સ્વભાવથી રહિત છે.
યોષાપિ ન ભવેદેષ યતોસૌ શ્મશ્રુલાનનઃ
એ સ્ત્રી પણ નથી, કારણ કે એની દાઢી અને મોચા વાળથી ચહેરો શોભે છે.
બાલોપિ ન ભવત્યેષ યતોઽયં બહુવાર્ષિકઃ
એ બાળક પણ નથી, કારણ કે એ તો ઘણા વર્ષનો છે.
અતો યુવત્વં સંભાવ્યં નાત્ર નૂનં ચિરંતને
એથી, અહીં યુવાની તો માની શકાય, પણ પ્રાચીનપણું તો નથી જ.
બ્રહ્માદીન્સંહરેત્પ્રાંતે તથાપિ ચ ન પાતકી
એ બ્રહ્મા અને બીજાને અંતે નષ્ટ કરે, તો પણ એ પાપી નથી.
અહો ધાર્ષ્ટ્યં મહદ્દૃષ્ટં જટિલસ્યાદ્ય ચાદ્ભુતમ્ 4.2.87.
આજે આ જટાધારીમાં કેટલું મોટું ધૈર્ય અને અદ્ભુતતા જોવા મળે છે!
એવંભૂતા ભવંત્યેવ માતાપિતૃવિવર્જિતાઃ
માતા-પિતાથી વંચિત એવા લોકો એવાં જ હોય છે.
સ્વચ્છંદચારિણોઽનાથાઃ સર્વત્ર સ્વાભિમાનિનઃ
આવા અનાથો પોતાની મરજીથી ફરતા અને સર્વત્ર ઘમંડ કરતા હોય છે.
જામાતૄણાં સ્વભાવોયં પ્રાયશો ગર્વભાજનમ્
જમાઈઓનો સ્વભાવ જ એવો હોય છે કે, મોટાભાગે એ ઘમંડના પાત્ર બને છે.
દ્વિજરાજઃ સ ગર્વિષ્ઠો રોહિણીપ્રેમનિર્ભરઃ
એ દ્વિજરાજ તો ખૂબ જ ઘમંડી છે અને રોહિણી માટે પ્રેમથી છલકાય છે.
અસ્યાહં ગર્વસર્વસ્વં હરિષ્યામ્યેવ શૂલિનઃ
હું આ ત્રિશૂલધારીનો આખો ઘમંડ છીનવી લઈશ.
તથાસ્યાહં કરિષ્યામિ માનહાનિં ચ સર્વતઃ
હું એનું સર્વત્ર માનહાનિ કરીશ.
પ્રાપ્ય સ્વભવનં દેવાનાજુહાવ સવાસવાન્
પછી એ પોતાના ઘર પહોંચીને, ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓને બોલાવ્યા.
ભવંતુ યજ્ઞસંભારાનાનયંતુ ત્વરાન્વિતાઃ
યજ્ઞ માટે જરૂરી સામગ્રી ઝડપથી અહીં લાવો.
મહાક્રતૂપદ્રષ્ટારં યજ્ઞપૂરુષમેવ ચ
મહાન યજ્ઞના દ્રષ્ટા અને યજ્ઞરૂપ પુરુષને પણ અહીં લાવો.