એકદા દેવદેવસ્ય સેવાર્થં શશિમૌલિનઃ
એક વખત, ચંદ્રમૌળી દેવદેવતાની સેવા માટે,
ઇંદ્રાદયો લોકપાલા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ 4.2.87.
ઇન્દ્ર અને બીજા લોકપાલો, વિશ્વદેવો અને મરુતોની ટોળકી—
ઋષયોઽપ્સરસોયક્ષા ગંધર્વાઃ સિદ્ધચારણાઃ
ઋષિઓ, અપ્સરાઓ, યક્ષો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો—
સ્તુતશ્ચ નાના સ્તુતિભિઃ શંભુનાપિ કૃતાદરાઃ
શંભુ પણ જેમની વિવિધ સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરે છે અને માન આપે છે.
અથ તેષૂપવિષ્ટેષુ શંભુના વિષ્ટરશ્રવાઃ
પછી, જ્યારે બધા બેઠા હતા, ત્યારે પ્રસિદ્ધ વક્તા શંભુએ—
શ્રીવત્સલાંછન હરે દૈત્યવંશદવાનલ
શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવનારા, દૈત્યકુળને ભસ્મ કરનારા હરિને સંબોધ્યા:
દિતિજાન્દનુજાન્દુષ્ટાન્કચ્ચિચ્છાસિ રણાંગણે
શું તમે યુદ્ધના મેદાનમાં દિતિ અને દનુના દુષ્ટ પુત્રોને નાશ કરી રહ્યા છો?
બાધયા રહિતા ગાવઃ કચ્ચિત્સંતિ મહીતલે
પૃથ્વી પર ગાયો હવે નિર્ભય અને સુખી છે ને?
વિધિયજ્ઞાઃ પ્રવર્તંતે પૃથિવ્યાં બહુદક્ષિણાઃ
પૃથ્વી પર નિયમિત યજ્ઞો ઘણાં દાન સાથે યોજાઈ રહ્યા છે ને?
નિષ્પ્રત્યૂહં પઠંત્યેવ સાંગાન્વેદાન્દ્વિજોત્તમાઃ
શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓ વિઘ્ન વિના, તમામ અંગો સાથે, વેદોનું પાઠન કરે છે ને?
સ્વેષુ સ્વેષુ ચ ધર્મેષુ કચ્ચિદ્વર્ણાશ્રમાસ્તથા
પ્રત્યેક વર્ણ અને આશ્રમ પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે ને?
ધૂર્જટિઃ પરિપૃછ્યેતિ હૃષ્ટં વૈકુંઠનાયકમ્। બ્રહ્માણં ચાપિ પપ્રચ્છ બ્રાહ્મં તેજઃ સમેધતે ।। 4.2.87.
ધૂર્જટી આનંદથી વૈકુંઠના સ્વામી અને તેજસ્વી બ્રહ્માને પણ આ રીતે પૂછે છે.
સત્યમસ્ખલિતં કચ્ચિદસ્તિ ત્રૈલોક્યમંડપે
ત્રણે લોકના સભામાં નિર્મળ સત્ય અસ્તિત્વમાં છે ને?
ઇંદ્રાદયઃ સુરાઃ કચ્ચિત્સ્વેષુ સ્વેષુ પુરેષ્વહો
ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પોતપોતાના શહેરોમાં સુખથી છે ને?
પ્રત્યેકં પરિપૃચ્છયેશઃ સર્વાનિત્થં કૃતાદરાન્
પ્રભુએ સૌને આ રીતે માનપૂર્વક એક એકને પ્રશ્ન કર્યો.
વિસસર્જાથ તાન્સર્વાન્દેવઃ સૌધં સમાવિશત્
પછી દેવતાએ બધાને વિદાય આપી અને પોતાનાં મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
મધ્યે માર્ગં સ ચિંતોભૂદ્દક્ષઃ સત્યાઃ પિતા તદા
માર્ગના મધ્યમાં, સત્યવંત પિતા દક્ષ વિચારોમાં તલ્લીન થયો.
અતીવ ક્ષુબ્ધચિત્તોભૂન્મંદરાઘાતતોઽબ્ધિવત્
મંદર પર્વતના આઘાતથી જેમ દરિયો ઉથલાય, તેમ તેનું મન અત્યંત ગભરાઈ ગયું.
અતીવગર્વિતો જાતઃ સતી મે પ્રાપ્ય કન્યકામ્
મને સતી જેવી પુત્રી મળતાં દક્ષ ખૂબ ગર્વિત થયો.
કિં વંશ્યસ્ત્વેષ કિં ગોત્રઃ કિં દેશીયઃ કિમાત્મકઃ
તારો વંશ કયો છે? તું કયા કુળનો છે? કયા દેશનો છે? તારી સ્વભાવ કેવો છે?
ન પ્રાયશસ્તપસ્વ્યેષ ક્વ તપઃ ક્વાસ્ત્રધારણમ્
આને તપસ્યા સાથે કોઈ લગાવ નથી; એના જીવનમાં ક્યાં તપ છે અને ક્યાં શસ્ત્રકૌશલ્ય છે?
અસૌ ન બ્રહ્મચારી સ્યાત્કૃતપાણિગ્રહ સ્થિતિઃ 4.2.87.
આ વ્યક્તિ બ્રહ્મચારી કહેવાઈ શકે નહીં, કારણ કે એ તો લગ્નજીવનમાં પ્રવેશી ગયો છે.
ન બ્રાહ્મણોભવત્યેષ યતો વેદો ન વેત્ત્યમુમ્
એ બ્રાહ્મણ પણ નથી, કારણ કે એ વેદ જાણતો જ નથી.
ક્ષતાત્સંત્રાણનાત્ક્ષત્રં તત્ક્વાસ્મિન્પ્રલયપ્રિયે
ક્ષત્રિય તો ઘાયલને રક્ષે છે, પણ વિઘ્નપ્રિય આ માણસમાં એ ગુણ ક્યાં છે?
શૂદ્રોપિ ન ભવેત્પ્રાયો નાગયજ્ઞોપવીતવાન્
એ તો શૂદ્ર પણ નથી, કારણ કે એ નાગયજ્ઞોપવીત પહેરે છે જ નહીં.
સર્વઃ પ્રકૃત્યા જ્ઞાયેત સ્થાણુઃ પ્રકૃતિવર્જિતઃ
દરેકને એની સ્વભાવથી ઓળખી શકાય, પણ સ્થાણુ તો સ્વભાવથી રહિત છે.
યોષાપિ ન ભવેદેષ યતોસૌ શ્મશ્રુલાનનઃ
એ સ્ત્રી પણ નથી, કારણ કે એની દાઢી અને મોચા વાળથી ચહેરો શોભે છે.
બાલોપિ ન ભવત્યેષ યતોઽયં બહુવાર્ષિકઃ
એ બાળક પણ નથી, કારણ કે એ તો ઘણા વર્ષનો છે.
અતો યુવત્વં સંભાવ્યં નાત્ર નૂનં ચિરંતને
એથી, અહીં યુવાની તો માની શકાય, પણ પ્રાચીનપણું તો નથી જ.
બ્રહ્માદીન્સંહરેત્પ્રાંતે તથાપિ ચ ન પાતકી
એ બ્રહ્મા અને બીજાને અંતે નષ્ટ કરે, તો પણ એ પાપી નથી.