ઇયં સ્વર્ણખનિસ્તૂર્ણં મનોભીષ્ટફલપ્રદા
આ સોનાની ખાણ મનમાં ઈચ્છેલા ફળ ઝડપથી આપે છે.
ભૂયાદત્ર પરં તીર્થં સર્વપાપહરં સદા
અહીં હંમેશા સર્વપાપ હરણારું શ્રેષ્ઠ તીર્થ રહેવું જોઈએ.
વૈશાખે શુક્લદ્વાદશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી સ્મૃતા
વૈશાખ મહિનાની શુક્લ પક્ષની બારસે વાર્ષિક યાત્રા ઉજવાય છે.
પ્રતસ્થે નિજકાર્યાર્થે ગુરોરાશ્રમમુત્સુકઃ
પોતાના કામ માટે આતુર થઈને તે ગુરુના આશ્રમ તરફ નીકળી પડ્યો.
રાજા સ કૃતકૃત્યોઽથ શેષં સંગૃહ્ય તદ્ધનમ્ 2.8.4.
પછી રાજાએ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને બાકી રહેલું ધન એકત્રિત કર્યું.
એવં સ્વર્ણખનેર્જાતં માહાત્મ્યં ચ મુનીશ્વરાત્
આ રીતે સુવર્ણ ખાણનું મહાત્મ્ય મહાન મુનિ દ્વારા જણાયું.
વિશ્વામિત્રો નિજં શિષ્યં કૌત્સં ક્રોધેન તાદૃશમ્
વિશ્વામિત્રે ગુસ્સામાં પોતાના શિષ્ય કૌત્સને એ સ્થિતિમાં સંબોધન કર્યું.
દુષ્પ્રાપ્યમર્થં યત્નેન બહુ પ્રાર્થિતવાંસ્તદા
એ સમયે તેણે ઘણી વાર પ્રયત્નપૂર્વક દુર્લભ વસ્તુ માગી હતી.
વિશ્વામિત્રો મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ દિવ્યજ્ઞાનલોચનઃ
વિશ્વામિત્ર, જે મુનિમાં શ્રેષ્ઠ અને દિવ્ય જ્ઞાનથી યુક્ત હતા,
નિજાશ્રમે તપો દુર્ગં ચકાર પ્રયતો વ્રતી
પોતાના આશ્રમમાં તે વ્રતી મુનિએ કઠોર તપસ્યા આરંભી.
આગત્ય ચ ક્ષુધાક્રાંત ઉચ્ચૈઃ પ્રોવાચ સ દ્વિજઃ પાયસં શુચિ ચોષ્ણં ચ શીઘ્રં ક્ષુધાર્ત્તિને દ્વિજ
પહોંચીને, ભૂખથી પીડાતા તે બ્રાહ્મણે ઉંચે અવાજે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ! ભૂખ્યા માટે તરત જ શુદ્ધ અને ગરમ પાયસ લાવો.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચઃ ક્ષિપ્રં વિશ્વામિત્રઃ પ્રયત્નતઃ
આ શબ્દો સાંભળી, વિશ્વામિત્રે તરત અને যত્નપૂર્વક—
તદાદાયોત્થિતં દૃષ્ટ્વા દુર્વાસાસ્તં વિલોકયન્
જે લાવવામાં આવ્યું હતું તે લઈને, દુર્વાસાએ તેને ઊભો થતો જોઈને તેની તરફ જોયું.
ક્ષણં સહસ્વ વિપ્રેન્દ્ર યાવત્સ્નાત્વા વ્રજામ્યહમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, થોડી ક્ષણ સહન કરો, હું સ્નાન કરીને પાછો આવું ત્યાં સુધી રાહ જુઓ.
ઇત્યુક્ત્વા સ જગામૈવ દુર્વાસાઃ સ્વાશ્રમં તદા
આ રીતે કહીને, દુર્વાસા એ સમયે પોતાના આશ્રમમાં ગયા.
વિશ્વામિત્રસ્તપોનિષ્ઠસ્તદા સાનુરિવાઽચલઃ 2.8.5.
વિશ્વામિત્ર એ સમયે તપમાં સ્થિર, પર્વતની ઢાળ જેવો અડગ રહ્યો.
તસ્ય શુશ્રૂષણપરો મુનિઃ કૌત્સો યતવ્રતઃ
કૌત્સ, વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન, મુનિની સેવા કરવા તત્પર રહ્યો.
પુનરાગત્ય સ મુનિર્દુર્વાસા ગતકલ્મષઃ
પછી, પાછા આવીને, મુનિ દુર્વાસા પાપમુક્ત થયા હતા.
તસ્મિન્ગતે મુનિવરે વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ
જ્યારે એ મહાન મુનિ ગયા, ત્યારે વિશ્વામિત્ર, તપનો ખજાનો—
સ વિસૃષ્ટો ગુરું પ્રાહ દક્ષિણા પ્રાર્થ્યતામિતિ દક્ષિણા તવ શુશ્રૂષા ગૃહં વ્રજ યતવ્રત
આ રીતે મુક્ત થઈ, તેણે ગુરુને કહ્યું: 'દક્ષિણાની માંગ કરો. તમારી સેવા જ દક્ષિણા છે; હે વ્રતધારી, હવે ઘરે જાઓ.'
પુનઃપુનર્ગુરું પ્રાહ શિષ્યો નિર્બન્ધવાન્યદા
શિષ્યે વારંવાર ગુરુને ઉત્સાહપૂર્વક પૂછ્યું.
સુવર્ણસ્ય સુવર્ણસ્ય ચતુર્દશ સમાહર
સોનાના ચૌદ ભાગ એકત્ર કરો.
ઇત્યુક્તો ગુરુણા કૌત્સો વિચાર્ય સમુપાગમત્
ગુરુએ એમ કહ્યું ત્યારે કૌત્સે વિચાર કરીને આગળ આવ્યો.
ઇત્યુક્તં તે મુનિવર ત્વયા પૃષ્ટં હિ યત્પુનઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે જે ફરીથી પૂછ્યું તેનું ઉત્તર એમ જ આપ્યું છે.
તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે સંભેદઃ સિદ્ધસેવિતઃ
દક્ષિણ દિશામાં સિદ્ધો દ્વારા પૂજાયેલો સંધિસ્થાન છે.
તત્ર સ્નાત્વા મહાભાગ ભવન્તિ વિરજા નરાઃ તદાપ્નોતિ સ ધર્માત્મા તત્ર સ્નાત્વા યતવ્રતઃ ।। 2.8.5.
મહાભાગ, ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી લોકો નિર્મળ થાય છે; યતવ્રત ધરાવનાર ધર્માત્મા એ લાભ પામે છે.
સ્વર્ણાદિકં ચ યો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણે વેદપારગે
જે વ્યક્તિ વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને સોનાં અને અન્ય દાન આપે છે,
તિલોદકીસરય્વોશ્ચ સંગમે લોકવિશ્રુતે
તિલોદકી અને સરસ્વતી નદીના પ્રસિદ્ધ સંગમ પર,
ઉપવાસં ચ યઃ કૃત્વા વિપ્રાન્સંતર્પયેન્નરઃ
જે ઉપવાસ કરીને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરે છે,
એકાહારસ્તુ યસ્તિષ્ઠેન્માસં તત્ર યતવ્રતઃ
જે ત્યાં એક માસ સુધી માત્ર એક વખત ખાય છે અને યતવ્રત પાળે છે,