પ્રિયોદિતં નિશમ્યેતિ સ ભવિત્રી દશાર્દિતઃ
પ્રિયજનના બોલ સાંભળી, એ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
અથાપરસ્મિન્નહનિ સ શ્યેનઃ પ્રાતરેવ હિ 4.2.76.
પછી બીજે દિવસે વહેલી સવારમાં એ શ્યેન ત્યાં આવ્યો.
અસ્તાચલસ્ય શિખરં યાતે ભાનૌ ગતે ખગે
જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની ચોટી પર ગયો અને પક્ષી ઉડી ગયું,
નાથ નિર્ગમનસ્યાયં કાલઃ કાલોઽતિદૂરતઃ
માલિક, બહાર જવાનું આ યોગ્ય સમય નથી; હજી ઘણો સમય બાકી છે.
ત્વયિ જીવતિ દુષ્પ્રાપ્યં ન કિંચિજ્જગતીતલે
તમે જીવતા હોવ તો ધરતી પર કંઈ પણ મેળવવું મુશ્કેલ નથી.
યદ્યાત્મા રક્ષિતઃ પુંસા દારૈરપિ ધનૈરપિ
માણસ પોતાને પત્ની કે ધનથી બચાવે તો પણ,
અયમાત્મા પ્રિયો બંધુરયમાત્મા મહદ્ધનમ્
આ આત્મા પ્રિય છે, આ આત્મા બંધુ છે, આ આત્મા સૌથી મોટું ધન છે.
યાવદાત્મનિ વૈ ક્ષેમં તાવત્ક્ષેમં જગત્ત્રયે
જ્યાં સુધી પોતાના માં સુખ છે, ત્યાં સુધી ત્રણેય લોકમાં સુખ છે.
યશોહીનં તુ યત્ક્ષેમં તત્ક્ષેમાન્નિધનં વરમ્
પણ જે સુખમાં યશ નથી, એ સુખ કરતાં મૃત્યુ સારું.
અતો નીતિપથં શ્રુત્વા નાથ સ્થાનાદિતો વ્રજ
માટે, નીતિનો માર્ગ સાંભળી, માલિક, હવે અહીંથી જાવ.
ઇત્યુક્તોપિ સ વૈ પત્ન્યા પારાવત્યા સુમેધયા
પત્ની પારાવતીએ આ રીતે કહ્યું છતાં પણ,
અથોષસિ સમાગત્ય શ્યેનેન બલિના તદા 4.2.76.
પછી ઉષા સમયે, તે શક્તિશાળી શ્યેન ત્યાં આવ્યો.
દિનાનિ કતિચિત્તત્ર સ્થિત્વા શ્યેનો મહામતિઃ
ત્યાં થોડા દિવસ રહી, તે બુદ્ધિશાળી શ્યેન,
કિંવા યુધ્યસ્વ દુર્બુદ્ધે કિંવા નિર્યાહિ મે ગિરા
અરે મૂર્ખ, તો તો લડી લે અથવા મારા કહેવા પર અહીંથી નીકળી જા.
દ્વૌ ભવંતાવહં ચૈકશ્ચલૌ જયપરાજયૌ !। સ્થાનાર્થં યુધ્યતઃ સત્ત્વાત્સ્વર્ગો વા દુર્ગમેવ વા
તમે બે અને હું એકલો છું; જીત કે હાર અનિશ્ચિત છે. સ્થાન માટે હિંમતથી લડો—સ્વર્ગ મળે કે દુઃખ, જે થાય તે.
પુરુપાર્થં સમાલંબ્ય યે યતંતે મહાધિયઃ
જે મહાન બુદ્ધિ ધરાવે છે અને અનેક ઉપાય અપનાવે છે, તેઓ પ્રયત્ન કરે છે.
ઇત્થં સ શ્યેનસંપ્રોક્તઃ પત્ન્યાપ્યુત્સાહિતઃ ખગઃ
આ રીતે શ્યેનના શબ્દો સાંભળી અને પત્નીએ પ્રેરણા આપતાં, એ પક્ષી આગળ વધ્યું.
ક્ષુધિતસ્તૃષિતઃ સોથ શ્યેનેન બલિના ધૃતઃ
ભૂખ્યા અને તરસ્યા એ પક્ષીને શક્તિશાળી શ્યેનએ પકડી લીધો.
તાવાદાયોડ્ડયાંચક્રે શ્યેનો વ્યોમનિ સત્વરમ્
પછી શ્યેન એ બંનેને ઝડપથી આકાશમાં લઈ ઉડી ગયો.
અથ પત્ન્યા કલરવઃ પ્રોક્તસ્તત્ર સુમેધયા
ત્યારે એની બુદ્ધિશાળી પત્નીએ ત્યાં દુ:ખભર્યો રડકાર કર્યો.
તદા હિતં તે વક્ષ્યામિ કુરુ ચૈવાવિચારિતમ્ 4.2.76.
હવે હું તને કલ્યાણની વાત કહું છું, તું વિચારે વિના એ કરી લે.
યાવદાસ્યગતાસ્મ્યસ્ય યાવત્ખસ્થો ન ભૂમિગઃ
જ્યાં સુધી હું એની ચાંચમાં છું અને એ જમીન પર પડ્યો નથી, ત્યાં સુધી—
સપીડિતો દૃઢં પાદે શ્યેનશ્ચીત્કૃતવાન્બહુ
શ્યેનના પગથી મજબૂતીથી દબાઈ, એ સ્ત્રીએ વારંવાર ઉંચે રડકાર કર્યો.
તેન ચીત્કરણેનાથ મુક્તા સા મુખસંપુટાત્
અને એ રડકારથી, એ શ્યેનની ચાંચમાંથી છૂટી ગઈ.
વિપદ્યપિ ચ ન પ્રાજ્ઞૈઃ સંત્યા જ્યઃ ક્વચિદુદ્યમઃ
મુશ્કેલીમાં પણ બુદ્ધિશાળી લોકો ક્યારેય પ્રયત્ન છોડતા નથી.
ક્વ ચ દ્વયોસ્તથાભૂતા દરેર્મોક્ષણમદ્ભુતમ્
મૃત્યુના મુખમાંથી બંનેને આવું અદ્ભુત બચાવ ક્યાંય જોવા મળે છે?
તસ્માદ્ભાગ્યાનુસારેણ ફલત્યેવ સદોદ્યમઃ
માટે, ભાગ્ય પ્રમાણે સતત પ્રયત્ને ફળ જરૂર મળે છે.
અથ તૌ કાલયોગેન વિપન્નૌ સરયૂતટે
પછી સમયના પ્રભાવે, એ બંને સરયૂના કાંઠે પડી ગયા.
મૃતાનાં યત્ર જંતૂનાં કાશીપ્રાપ્તિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્
જ્યાં મૃત્યુ પામેલા જીવ માટે કાશીપ્રાપ્તિ નિશ્ચિત હોય છે.
અનેકવિદ્યાનિલયઃ કલાકૌશલભાજનમ્
એ સ્થળ અનેક પ્રકારની વિદ્યા અને કળાના કુશળતાનું કેન્દ્ર છે.