અથ તેષુ પ્રણષ્ટેષુ બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાય પક્ષિરાટ્
પછી જ્યારે તેઓ નષ્ટ થઈ ગયા, ત્યારે પક્ષીઓના રાજાએ બુદ્ધિથી એ સમજ્યું.
શસ્ત્રાસ્ત્રોદ્યતપાણીંસ્તાન્સુરાનાધૂય સર્વશઃ
પક્ષીરાજે, શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર ઉઠાવનારા બધા દેવતાઓને હલાવી નાખ્યા.
મનઃપવનવેગેન ભ્રમમાણં મહારયમ્
પક્ષીરાજે મનના પવનની ઝડપથી મહા દુશ્મનને ચક્કર ખવડાવ્યો.
ઉપોપવિશ્ય પક્ષીંદ્રસ્તસ્ય યંત્રસ્ય નિર્ભયઃ
પક્ષીઓના રાજાએ નિર્ભય થઈને એ યંત્રની બાજુમાં બેસી ગયો.
સ્પ્રષ્ટું ન લભ્યતે ચૈતદ્વાત્યા ન પ્રભવેદિહ
આને સ્પર્શી શકાય નહીં, અને અહીં પવન પણ કંઈ કરી શકતો નથી.
ન બલં પ્રભવેદત્ર ન કિંચિદપિ પૌરુષમ્
અહીં બળ કે કોઈ પુરુષાર્થ કંઈ અસર કરી શકતો નથી.
યદિ મે શંકરે ભક્તિર્નિર્દ્વંદ્વાતીવ નિશ્ચલા
જો મારી શંકર પ્રત્યેની ભક્તિ નિર્વિવાદ અને અડગ હોય,
યદ્યહં માતૃભક્તોસ્મિ સ્વામિનઃ શંકરાદપિ
જો હું મારી માતા પ્રત્યે, શંકર કરતાં પણ વધુ, ભક્તિ રાખતો હોઉં,
આત્માર્થં નોદ્યમશ્ચાયં હૃત્સ્થો વેત્તીતિ વિશ્વગઃ
વિશ્વવ્યાપી ભગવાન જાણે છે કે આ પ્રયત્ન મારા સ્વાર્થ માટે નથી, પણ મારા હૃદયમાં વસે છે.
જરિતૌ પિતરૌ યસ્ય બાલાપત્યશ્ચ યઃ પુમાન્ 4.1.50.
જે પુરુષના વૃદ્ધ માતા-પિતા અને બાળપણ પોતાનાં હોય, એવો માણસ—
તતઃ કૈટભજિત્પ્રાહ વૈનતેયં મુદાન્વિતઃ 4.1.50.
પછી, કૈટભને જીત્યા પછી, આનંદથી તેણે વૈનતેયને કહ્યું.
ઇત્યુક્ત્વા સહિતો માત્રા વૈનતેયો વિનિર્યયૌ 4.1.50.
આ રીતે કહીને, વૈનતેય પોતાની માતા સાથે બહાર નીકળી ગયો.
વિશ્વેશાનુગૃહીતાનાં વિચ્છિન્નાખિલકર્મણામ્ 4.1.50.
વિશ્વના સ્વામીની કૃપાથી જેમના બધા કર્મો તૂટી જાય છે, એવા લોકો—
કાશ્યાં પ્રસન્નૌ સંજાતૌ દેવૌ શંકરભાસ્કરૌ 4.1.50.
કાશીમાં પ્રસન્ન થઈને શંકર અને ભાસ્કર દેવતાઓ જન્મ્યા.
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે નરશ્ચિંતિતમાપ્નોતિ નીરોગો જાયતે ક્ષણાત્ ।। 4.1.50.
માત્ર તેમના દર્શનથી મનુષ્ય બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે, ઈચ્છિત ફળ મેળવે છે અને ક્ષણમાં નિરોગી બને છે.
નરઃ શ્રુત્વૈતદાખ્યાનં ખખોલ્કાદિત્યસંભવમ્
જે મનુષ્ય આ પંખી, તારા અને સૂર્યથી ઉત્પન્ન થયેલી વાર્તા સાંભળે છે—
શ્રીગણેશાય નમઃ અગસ્તિરુવાચ પાર્વતી હૃદયાનંદ સર્વજ્ઞાંગભવ પ્રભો
શ્રીગણેશને વંદન. અગસ્ત્યએ કહ્યું: પાર્વતીના હૃદયને આનંદ આપનારા, સર્વજ્ઞ સ્વરૂપ પ્રભુ!
દક્ષ પ્રજાપતેઃ પુત્રી કશ્યપસ્ય પરિગ્રહઃ
દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રી કશ્યપજીની પત્ની બની.
તદપ્યહં સમાખ્યામિ નિશામય મહામતે
હું એ વાત પણ કહું છું, હે વિદ્વાન, ધ્યાનથી સાંભળો.
કદ્રૂરજીજનત્પુત્રાઞ્શતં કશ્યપતઃ પુરા
કદ્રુએ કશ્યપજી માટે એકસો પુત્રોને જન્મ આપ્યો હતો.
કૌશિકો રાજ્યમાપ્યાપિ શ્રેષ્ઠત્વાત્પક્ષિણાં મુને
કૌશિકે રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો, હે મુનિ.
ક્રૂરાક્ષોયં દિવાંધોયં સદા વક્રનખસ્ત્વસૌ
તે ક્રૂર આંખોવાળો, દિવસે અંધો અને હંમેશા વાંકાં નખ ધરાવનારો છે.
ઇત્થં તસ્ય ગુણગ્રામાન્વિકથ્ય બહુશઃ ખગાઃ
આ રીતે, તેના ગુણોના વર્ણન વારંવાર કર્યા પછી, બધા પક્ષીઓ—
કૌશિકેથ તથાવૃત્તે પુત્રવીક્ષણલાલસા
કૌશિક એ સ્થિતિમાં પોતાના પુત્રોને જોવા માટે આતુર હતો.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ પ્રસ્ફોટ્ય ઘટસંભવ
જ્યારે હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે અંડું ફાટી નીકળ્યું.
તાવત્સર્વાણિ ગાત્રાણિ તસ્યાતિમહસઃ શિશોઃ 4.2.51.
ત્યારે, એ અત્યંત શક્તિશાળી બાળકના બધા અંગો દેખાયા.
અંડાન્નિર્ગતમાત્રેણ ક્રોધારુણમુખશ્રિયા
અંડામાંથી નીકળતાની સાથે જ, તેના મુખ પર ક્રોધથી લાલિમા છવાઈ ગઈ.
જનયિત્રિ ત્વયા દૃષ્ટ્વા કાદ્રવેયાન્સ્વલીલયા
માતા, તમે તમારી રમતમાં કાદ્રુના વંશજોને જોઈ લીધા—
તદનિષ્પન્ન સર્વાંગઃ શપામિ ત્વા વિહંગમે
તેના બધા અંગો અધૂરા હોવાથી, હું તને શાપ આપું છું, હે પક્ષી.
વેપમાનાથ તચ્છાપાદિદં પ્રોવાચ પક્ષિણી
એ શાપથી ડરીને, એ પક્ષીએ કાંપતાં બોલ્યું.