કાશીપ્રવૃત્તિં જિજ્ઞાસુઃ પ્રાહિણોદંશુમાલિનમ્
કાશીમાં શું બન્યું તે જાણવા ઇચ્છીને, તેણે અંશુમાલીને મોકલ્યો.
દેવદેવ ઉવાચ સપ્તાશ્વ ત્વરિતો યાહિ પુરીં વારાણસીં શુભામ્
દેવદેવીએ કહ્યું: 'હે સપ્તાશ્વ, તું ઝડપથી શુભ વારાણસી નગરીમાં જા.'
તસ્ય ધર્મવિરોધેન યથાતત્ક્ષેત્રમુદ્વસેત્
જો કોઈ ધર્મના વિરોધથી એ ક્ષેત્રમાંથી કાઢી નાખવાનો હોય,
ધર્મમાર્ગ પ્રવૃત્તસ્ય ક્રિયતે યાવમાનના
જે ધર્મના માર્ગે ચાલે છે, ત્યાં સુધી તેની અવગણના થાય છે,
તવબુદ્ધિવિકાસેન ચ્યવતે ચેત્સ ધર્મતઃ
જો તારી બુદ્ધિ વિકસે અને તે ધર્મથી વિમુખ થાય,
કામક્રોધૌ લોભમોહૌ મત્સરાહંકૃતી અપિ
ઇચ્છા અને ક્રોધ, લોભ અને મોહ, મત્સર અને અહંકાર પણ,
યાવદ્ધર્મે સ્થિરાબુદ્ધિર્યાવદ્ધર્મેસ્થિરં મનઃ
જ્યાં સુધી બુદ્ધિ ધર્મમાં સ્થિર છે અને મન પણ ધર્મમાં દૃઢ છે,
સર્વેષામિહ જંતૂનાં ત્વં વેત્સિ બ્રધ્નચેષ્ટિતમ્
અહીં બધા જીવોમાંથી, તું જ નિપુંસકના કર્મો જાણે છે.
રવિરાદાય દેવાજ્ઞાં મૂર્તિમન્યાં પ્રકલ્પ્ય ચ
સૂર્યદેવએ દેવતાઓની આજ્ઞા પામી, બીજી એક આકૃતિ ધારણ કરી.
મનસાતીવલોલોઽભૂત્કાશીદર્શનલાલસઃ 4.1.46.
તેના મનમાં અતિશય ઉથલપાથલ થઈ, કાશીનું દર્શન કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા જાગી.
હંસત્વં તસ્ય સૂર્યસ્ય તદા સફલતામગાત્
એ સમયે, સૂર્યદેવે હંસરૂપ ધારણ કર્યું હતું, તેનું ફળ પ્રાપ્ત થયું.
અથ કાશીં સમાસાદ્ય રવિરંતર્બહિશ્ચરન્
પછી, કાશી પહોંચીને, સૂર્યદેવ અંદર અને બહાર બંને રીતે વિહાર કરવા લાગ્યા.
વિભાવસુર્વસન્કાશ્યાં નાનારૂપેણ વત્સરમ્
તે તેજસ્વી દેવ કાશીમાં વિવિધ રૂપે એક વર્ષ સુધી રહ્યા.
કદાચિદતિથિર્ભૂતો દુર્લભં પ્રાર્થયન્રવિઃ
ક્યારેક સૂર્યદેવ અતિથિ બનીને, દુર્લભ વસ્તુની ઈચ્છા કરતા.
કદાચિદ્યાચકો જાતો બહુદોપિ કદાપ્યભૂત્
ક્યારેક તેઓ ભિક્ષુક બનતા, ઘણીવાર તો એ પણ નહોતાં بنتા.
વેદબાહ્યાં ક્રિયાં ચાપિ કદાચિત્પ્રત્યપાદયત્
ક્યારેક તેમણે વેદબાહ્ય ક્રિયાઓ પણ કરી.
કદાચિજ્જટિલો જાતઃ કદાચિચ્ચ દિગંબરઃ
ક્યારેક જટાધારી બન્યા, તો ક્યારેક દિગંબર પણ થયા.
સર્વપાષંડધર્મજ્ઞઃ કદાચિદ્બ્રહ્મવાદ્યભૂત્
ક્યારેક બધા પાંથડાંના ધર્મ જાણનારા, તો ક્યારેક બ્રહ્મના ઉપદેશક બન્યા.
નાનાવ્રતોપદેશૈશ્ચ કદાચિત્સ પતિવ્રતાઃ
ક્યારેક વિવિધ વ્રતોના ઉપદેશ આપીને, પતિવ્રતા સ્ત્રીઓને માર્ગદર્શન આપ્યું.
કાપાલિક વ્રતધરઃ કદાચિચ્ચાભવદ્દ્વિજઃ 4.1.46.
ક્યારેક કાપાલિક વ્રત ધારણ કર્યું, તો ક્યારેક દ્વિજ પણ બન્યા.
ક્વચિદ્વિપ્રઃ ક્વચિદ્રાજપુત્રો વૈશ્યોંત્યજઃ ક્વચિત
ક્યારેક બ્રાહ્મણ, ક્યારેક રાજકુમાર, ક્યારેક વૈશ્ય, તો ક્યારેક શૂદ્ર પણ બન્યા.
યતિઃ કદાચિદિતિ સરૂપૈરભ્રામયજ્જનાન્
ક્યારેક યતિ બની, આવા અનેક રૂપ ધારણ કરીને લોકોએ ભટકાવ્યા.
ઇતિ નાનાવિધૈ રૂપૈશ્ચરન્કાશ્યાં ગ્રહેશ્વરઃ
આ રીતે ગ્રહોના સ્વામી કાશીમાં અનેક રૂપે વિહાર કરતા.
તતો નિનિંદ ચાત્માનં ચિંતાર્તઃ કશ્યપાત્મજઃ
પછી કશ્યપપુત્રે મનમાં દુઃખી થઈને પોતાને દોષ આપ્યો.
અનિષ્પાદિતકાર્યાર્થે મયિ સામાન્યભૃત્યવત્
મારું કાર્ય પૂરું ન થયું હોવાથી, પોતાને સામાન્ય દાસ સમાન માન્યો.
કોપમપ્યુરરીકૃત્ય યદિ યાયાં કથંચન
કોઈ રીતે ગુસ્સો મનમાં રાખીને, હવે અહીંથી જવું જોઈએ કે કેમ, એમ વિચારવા લાગ્યા.
અથોંકૃત્યાવહેલં વા યામિ ચેચ્ચ કથંચન
અને જો ક્યારેક હું અયોગ્યતા કે અવગણનાથી અહીંથી જાઉં,
હરકોપાનલે નૂનં યદિ યાતઃ પતંગતામ્
અને જો હું ખરેખર મહાદેવના ક્રોધરૂપ અગ્નિમાં પડીને પતંગિયાં જેવો ભસ્મ થઈ જાઉં,
સ્થાસ્યામ્યત્રૈવ તન્નિત્યં ન ત્યક્ષ્યામિ કદાચન
તો પણ હું અહીં હંમેશાં રહીશ; આ સ્થાન ક્યારેય છોડીશ નહીં.
પુરઃ પુરારેઃ કાયાર્થમનિવેદ્યેહ તિષ્ઠતઃ 4.1.46.
શહેરના સ્વામી મહાદેવ સામે ઊભો રહીને, શરીરનું સારું કાર્ય અર્પણ કર્યા વિના,