છાયા પ્રકંપતે યસ્ય દેહબંધેપિ નિશ્ચલે
જ્યારે શરીર સ્થિર હોવા છતાં પણ તેની છાંયાં કાંપતી હોય,
નિજસ્ય પ્રતિબિંબસ્ય નીરાજ્યમુકુરાદિષુ
જ્યારે કોઈને પાણી, ઘી કે અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જ ન દેખાય,
મતિર્ભ્રશ્યેત્સ્ખલેદ્વાણી ધનુરૈદ્રં નિરક્ષિતૈ
જ્યારે મન ગૂંચવાઈ જાય, બોલતી અટકી જાય, કે ધનુષ્યનો તાર હાથમાંથી છૂટી જાય,
દિવા ચ તારકાચક્રં રાત્રૌ વ્યોમવિતારકમ્
જ્યારે દિવસમાં તારાઓનો ગોળો કે રાત્રે આખું આકાશ તારાઓથી ભરેલું દેખાય,
ભૂરુહે ભૂધરાગ્રે ચ ગંધર્વનગરાલયમ્
જ્યારે કોઈ વૃક્ષ પર કે પર્વતની ટોચે ગંધર્વોના શહેરને જુએ,
સર્વેષ્વેતેષુ ચિહ્નેષુ યદ્યેકમપિ વીક્ષતે
આ બધાં ચિહ્નોમાંથી કોઈ એક પણ જો કોઈને દેખાય,
કરાવરુદ્ધ શ્રવણઃ શૃણોતિ ન યદા ધ્વનિમ્
જ્યારે કોઈ હાથથી કાન ઢાંકી લે અને છતાં પણ કોઈ અવાજ ન સંભળાય,
યઃ પશ્યેદાત્મનશ્છાયાં દક્ષિણાશા સમાશ્રિતામ્
જે વ્યક્તિ પોતાની છાંયાં દક્ષિણ દિશામાં પડેલી જુએ,
પ્રોહ્યતે ભક્ષ્યતે વાપિ પિશાચાસુરવાયસૈઃ 4.1.42.
કે પિશાચ, અસુર કે કાગડાઓ તેને હાંકી કાઢે કે ખાઈ જાય,
રાસભૈઃ કરભૈઃ કીશૈઃ શ્વેનૈરશ્વતરૈર્બકૈઃ
અથવા ગધેડાં, ઊંટ, વાંદરાં, કૂતરા, ખચ્ચર કે બગલાં તેને હાંકે,
ગંધપુષ્પાંશુકૈઃ શોણૈઃ સ્વાં તનું ભૂષિતાં નરઃ
અથવા કોઈ માણસ પોતાને સુગંધિત ફૂલો અને લાલ કપડાંથી સજાયેલો જુએ,
પાંસુરાશિ ચ વલ્મીકં યૂપદંડમથાપિ વા
અથવા ધૂળનો ઢગલો, વાંદળીનું ટોળું કે યજ્ઞનો થાંભલો જુએ,
રાસભારૂઢમાત્માનં તૈલાભ્યક્તં ચ મુંડિતમ્
અથવા પોતાને ગધેડા પર બેઠો, તેલ લગાવેલો કે મુંડાયેલો જુએ,
સ્વમૌલૌ સ્વતનૌ વાપિ યઃ પશ્યેત્સ્વપ્નગો નરઃ
અથવા કોઈ પુરુષ સપનામાં પોતાનું માથું કે શરીર જુએ,
લોહદંડધરં કૃષ્ણં પુરુષં કૃષ્ણવાસસમ્
અથવા કાળાં કપડાં પહેરેલો, લોખંડની લાઠી ધરાવતો કાળો માણસ જુએ,
કાલી કુમારી યં સ્વપ્ને બદ્નીયાદ્બાહુ પાશકૈઃ
અથવા કાળી દેવી કે કુમારી તેને સપનામાં હાથમાં ફાંસાંથી બાંધે,
નરો યો વાનરારૂઢો યાયાત્પ્રાચીદિશં સ્વપન્
જે મનુષ્ય સપનામાં વાંદરા પર ચડીને પૂર્વ દિશામાં જાય છે—
કૃપણોપિ વદાન્યઃ સ્યાદ્વદાન્યઃ કૃપણો યદિ
કંજુષ પણ ઉદાર બની જાય છે, જો ઉદાર માણસ કંજુષ બની જાય.
એતાનિ કાલચિહ્નાનિ સંત્યન્યાનિ બહૂન્યપિ 4.1.42.
આ બધું કાળના ચિહ્નો છે; આવા ઘણા બીજા પણ સંકેતો છે.
ન કાલવંચનોપાયં મુનેન્યમવયામ્યહમ્
હે મુનિ, મને કાળને છેતરવાનો કોઈ ઉપાય ખબર નથી.
તાવદ્ગર્જંતિ પાપાનિ તાવદ્ગર્જેદ્યમો નૃપઃ
જ્યાં સુધી પાપો ગર્જના કરે છે, ત્યાં સુધી યમરાજ પણ ગર્જના કરે છે, હે રાજા.
પ્રાપ્તવિશ્વેશ્વરાવાસઃ પીતોત્તરવહાપયાઃ
જે ભગવાનના નિવાસસ્થાને પહોંચી જાય છે અને પીળા વસ્ત્ર પહેરે છે—
કરિષ્યેત્કુપિતઃકાલઃ કિંકાશીવાસિનાં નૃણામ્
કુપિત કાળ કાશીમાં રહેતા માણસોનું શું કરી શકે?
યથા પ્રયાતિ શિશુતા કૌમારં ચ યથા ગતમ્
જેમ બાળપણ યુવાનીમાં વિતાઈ જાય છે, તેમ જે ગયું છે તે પાછું આવતું નથી.
યાવન્નહિ જરાક્રાંતિર્યાવન્નેંદ્રિયવૈક્લવમ્
જ્યાં સુધી વૃદ્ધાવસ્થા આવી નથી અને ઇન્દ્રિયોની શક્તિ ઘટી નથી—
અન્યાનિ કાલલક્ષ્માણિ તિષ્ઠંતુ કલશોદ્ભવ
હે કળશમાંથી જન્મેલા, બીજા કાળના ચિહ્નો રહેવા દે.
પરાભૂતો હિ જરયા સર્વૈશ્ચ પરિભૂયતે
જેને વૃદ્ધાવસ્થાએ ઘેરી લીધો છે, તેને બધા અવગણે છે.
સુતાવાક્યં ન કુર્વંતિ પત્ની પ્રેમાપિ મુંચતિ
પુત્રો તેની વાત સાંભળતા નથી અને પત્ની પણ પ્રેમ છોડે છે.
આશ્લિષ્ટં જરયા દૃષ્ટ્વા પરયોષિદ્વિશંકિતા 4.1.42.
જેને વૃદ્ધાવસ્થાએ ઘેરી લીધો હોય, તેને જોઈને બીજી સ્ત્રીઓ શંકિત થાય છે.
ન જરા સદૃશો વ્યાધિર્ન દુઃખં જરયા સમમ્
વૃદ્ધાવસ્થા જેવી બીમારી નથી અને એના જેવું દુઃખ પણ નથી.