કાનિ તીર્થાનિ મુખ્યાનિ હ્યર્બુદે સંતિ પર્વતે
અર્બુદ પર્વત પર કયા મુખ્ય તીર્થો છે?
અર્બુદસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા માહાત્મ્યં ચ યથા શ્રુતમ્ ॥ 7.3.1.
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અર્બુદનું મહાત્મ્ય જેમ સાંભળ્યું તેમ છે.
વસિષ્ઠો નામ દેવર્ષિઃ પિતામહસમુદ્ભવઃ
દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક ઋષિ હતા, જેમનું નામ વસિષ્ઠ હતું, અને તેઓ બ્રહ્માજીના મનમાંથી પ્રગટ થયા હતા.
નિયતો નિયતાહારઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
તેઓ નિયમિત જીવન જીવતા, ખોરાકમાં સંયમ રાખતા અને બધા જીવજંતુઓના કલ્યાણમાં જ આનંદ પામતા.
પંચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે જપહોમપરાયણઃ નંદિનીતિ સુવિખ્યાતા સા વૈ કામદુઘા શુભા
ઉનાળામાં પાંચ અગ્નિ તપ કરતા, જપ અને હવનમાં નિષ્ઠાવાન રહેતા, અને તેમની પાસે નંદિની નામની એક ગાય હતી, જે સર્વે ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી અને ખૂબ પ્રસિદ્ધ તથા શુભ હતી.
સા કદાચિદ્ધરાપૃષ્ઠે ભ્રમમાણા તૃણાશયા
એક વખત એ ગાય ધરતી પર ઘાસ ચરતી ફરતી હતી.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાંસ્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ
એ જ સમયે તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી ભગવાન સૂર્ય ઉપસ્થિત થયા.
તસ્યાઃ ક્ષીરેણ નિત્યં સ સાયં પ્રાતર્દ્વિજો મુનિઃ
મુનિ, જે દ્વિજ હતા, તેઓ રોજ સવારે અને સાંજે એ ગાયનું દૂધ લેતા.
અથ ચિંતાપરો વિપ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તભયાદ્ધ્રુવમ્
પછી એ બ્રાહ્મણ મનમાં વિચારોમાં ગરકાવ થઈ ગયા અને પ્રાયશ્ચિત્તના ભયથી ચિંતિત થયા.
સ તચ્છ્વભ્રમથાસાદ્ય ભૂંભારાવમથાશૃણોત્
તેઓ એ ખાડા પાસે ગયા અને ધરતીના ભારથી થતી કરુણ દાઢક સાંભળી.
અહં હોમસ્ય ચોદ્વેગાન્નિઃસૃતસ્ત્વામવેક્ષિતુમ્
"હું હવનમાંથી ઉદ્વેગને કારણે બહાર આવ્યો છું, તને જોવા આવ્યો છું."
પતિતાત્ર વિભો ત્રાહિ કૃચ્છ્રાદસ્માત્સુદુઃસહાત્ 7.3.1.
"હે પ્રભુ, હું અહીં પડી ગયો છું, કૃપા કરીને મને આ અત્યંત દુઃખદાયક સ્થિતિમાંથી બચાવો."
સરસ્વતીં સમાદધ્યૌ નદીં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
તેઓએ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરતી સરસ્વતી નદીનું ધ્યાન કર્યું.
શ્વભ્રં તત્પૂરયામાસ સમંતાદ્વિમલૈર્જલૈઃ
એ નદીએ ચારે બાજુથી શુદ્ધ પાણીથી એ ખાડું ભર્યું.
સંહૃષ્ટા મુનિના સાર્દ્ધં યયાવાશ્રમસમ્મુખમ્
મુનિ સાથે આનંદિત થઈને, એ નદી આશ્રમ તરફ ગઈ.
સ દૃષ્ટ્વા શ્વભ્રમધ્યં તં ગંભીરં ચ મહામુનિઃ
મહાન ઋષિએ એ ઊંડા ખાડાને જોયું.
તસ્ય ચિંતયતો વિપ્રા બુદ્ધિરેષોદપદ્યત તસ્માદ્ગચ્છામ્યહં શીઘ્રં હિમવન્તં નગોત્તમમ્
જ્યારે એ બ્રાહ્મણ વિચારમાં પડ્યા, ત્યારે એમના મનમાં આવી વિચાર આવ્યો: 'હું હવે જલ્દીથી હિમાલય, સર્વોત્તમ પર્વત પાસે જઈશ.'
સ એવ પર્વતં ચાત્ર પ્રેષયિષ્યતિ ભૂધરઃ
'એ પર્વત, ધરતીના રાજા, અહીં પર્વત મોકલી દેશે.'
તતો જગામ સ મુનિર્હિમવન્તં નગોત્તમમ્ અર્ઘ્યપાદ્યાદિસંસ્કારૈઃ સંપૂજ્ય ઇદમબ્રવીત્
પછી એ મુનિ હિમાલય પર્વત પાસે ગયા, અને અર્ગ્ય, પાદ્ય વગેરેથી પૂજા કરીને એમને કહ્યું:
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સફલં મેઽદ્ય જીવિતમ્
"મુનિશ્રેષ્ઠ, તારો આવકાર છે! આજે મારું જીવન સફળ થયું."
બ્રૂહિ કાર્યં મુનિશ્રેષ્ઠ અપિ જીવિતમાત્મનઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે શું કરવું તે કહો—even જો એ તમારી જાતના જીવ વિશે હોય તો પણ.
અગાધં નન્દિની તત્ર પતિતા ધેનુરુત્તમા ॥ 7.3.1.
ત્યાં નંદિની નામની શ્રેષ્ઠ ગાય ઊંડા ખાડામાં પડી ગઈ.
યત્નાદાકર્ષિતા તસ્માદ્ભૂયઃ પતનજાદ્ભયાત્
પડવાની ભયથી, મહેનત કરીને એને બહાર કાઢવામાં આવી.
તસ્માત્કઞ્ચિન્નગશ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રેષય ભૂધરમ્
એથી, પર્વતોના સ્વામી, ત્યાં કોઈ શ્રેષ્ઠ પર્વત મોકલો.
તત્પ્રમાણં નગં કંચિત્પ્રેષયામિ વિચિંત્ય ચ
હું વિચાર કરીને યોગ્ય કદનો કોઈ પર્વત મોકલું છું.
ન સંખ્યા વિદ્યતેઽધસ્તાત્તસ્ય પર્વતસત્તમ
પર્વતશ્રેષ્ઠ, નીચેની સંખ્યા કોઈને ખબર નથી.
અભૂત્કૌતૂહલં તેન સર્વં વિસ્તરતો વદ
એમાં કૌતૂહલ જાગ્યું; બધું વિગતે કહો.
અહિલ્યા દયિતા તસ્ય ધર્મપત્ની યશસ્વિની
અહિલ્યા એ તેની પ્રિય અને ધર્મનિષ્ઠ, પ્રસિદ્ધ પત્ની હતી.
શિષ્યાનધ્યાપયામાસ સ મુનિઃ શતશસ્તદા
એ સમયે એ મુનિએ સૈકડો શિષ્યોને શિક્ષણ આપ્યું.
તસ્યાન્યોઽપિ ચ યઃ શિષ્યો ગુરુભક્તિપરાયણઃ
એમાં એક બીજો શિષ્ય ગુરુભક્તિમાં વિશેષ લાગેલો હતો.