ન ક્ષેત્રમરુણાદસ્તિ નાસ્તિ દેવોઽરુણેશ્વરાત્
અરુણથી મહાન તીર્થ ક્યાંય નથી અને અરુણેશ્વરથી શ્રેષ્ઠ દેવ પણ નથી.
ઇતિ કથયતિ નંદિકેશ્વરેસ્મિન્પુલકિતસર્વવપુર્મૃકણ્ડુપુત્રઃ
નંદિકેશ્વર આમ બોલતા, મૃકંડુપુત્રના આખા શરીરમાં આનંદની લહેર ફરી વળી.
અથ તૃતીયમર્બુદખણ્ડં પ્રારભ્યતે વ્યાસ ઉવાચ ૐનમોનંતાય સૂક્ષ્માય જ્ઞાનગમ્યાય વેધસે
હવે ત્રીજું અર્બુદખંડ આરંભે છે. વ્યાસ કહે છે: ઓમ, અનંત, સૂક્ષ્મ, જ્ઞાનથી પામાતા અને સર્જનહારને વંદન.
મન્વંતરાણિ સર્વાણિ સૃષ્ટિશ્ચૈવ પૃથગ્વિધા
બધા મન્વંતર અને વિવિધ પ્રકારની સર્જનાઓ,
અધુના શ્રોતુમિચ્છામસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
હવે અમને તીર્થોના શ્રેષ્ઠ મહિમા સાંભળવા ઇચ્છા છે.
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્દ્ધકોટિશ્ચ તેષાં સંખ્યા કૃતા પુરા
ત્રણ કરોડ અને અડધો કરોડ—એટલી તેમની સંખ્યા પ્રાચીન સમયમાં હતી.
ક્ષેત્રાણિ સરિતશ્ચૈવ પર્વતાશ્ચ નદા સ્તથા
તીર્થ, નદીઓ, પર્વતો અને નાળાઓ પણ એમ જ હતા.
તેષાં મધ્યેઽર્બુદોનામ સર્વપાપહરોઽનઘઃ
એમાં અર્બુદ નામનું તીર્થ છે, હે નિર્દોષ, જે બધા પાપ દૂર કરે છે.
પુનંતિ સર્વતીર્થાનિ સ્નાનદાનાદિકૈર્યથા
બધા તીર્થો સ્નાન, દાન અને અન્ય કર્મોથી યથાયોગ્ય પવિત્રતા આપે છે.
કથં વાસિષ્ઠમાહાત્મ્યાત્પ્રથિતો ધરણીતલે
વશિષ્ઠજીનો મહિમા ધરતી પર કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયો?
કાનિ તીર્થાનિ મુખ્યાનિ હ્યર્બુદે સંતિ પર્વતે
અર્બુદ પર્વત પર કયા મુખ્ય તીર્થો છે?
અર્બુદસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠા માહાત્મ્યં ચ યથા શ્રુતમ્ ॥ 7.3.1.
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અર્બુદનું મહાત્મ્ય જેમ સાંભળ્યું તેમ છે.
વસિષ્ઠો નામ દેવર્ષિઃ પિતામહસમુદ્ભવઃ
દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક ઋષિ હતા, જેમનું નામ વસિષ્ઠ હતું, અને તેઓ બ્રહ્માજીના મનમાંથી પ્રગટ થયા હતા.
નિયતો નિયતાહારઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
તેઓ નિયમિત જીવન જીવતા, ખોરાકમાં સંયમ રાખતા અને બધા જીવજંતુઓના કલ્યાણમાં જ આનંદ પામતા.
પંચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે જપહોમપરાયણઃ નંદિનીતિ સુવિખ્યાતા સા વૈ કામદુઘા શુભા
ઉનાળામાં પાંચ અગ્નિ તપ કરતા, જપ અને હવનમાં નિષ્ઠાવાન રહેતા, અને તેમની પાસે નંદિની નામની એક ગાય હતી, જે સર્વે ઇચ્છાઓ પૂરી કરતી અને ખૂબ પ્રસિદ્ધ તથા શુભ હતી.
સા કદાચિદ્ધરાપૃષ્ઠે ભ્રમમાણા તૃણાશયા
એક વખત એ ગાય ધરતી પર ઘાસ ચરતી ફરતી હતી.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાંસ્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ
એ જ સમયે તેજસ્વી અને પ્રભાવશાળી ભગવાન સૂર્ય ઉપસ્થિત થયા.
તસ્યાઃ ક્ષીરેણ નિત્યં સ સાયં પ્રાતર્દ્વિજો મુનિઃ
મુનિ, જે દ્વિજ હતા, તેઓ રોજ સવારે અને સાંજે એ ગાયનું દૂધ લેતા.
અથ ચિંતાપરો વિપ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તભયાદ્ધ્રુવમ્
પછી એ બ્રાહ્મણ મનમાં વિચારોમાં ગરકાવ થઈ ગયા અને પ્રાયશ્ચિત્તના ભયથી ચિંતિત થયા.
સ તચ્છ્વભ્રમથાસાદ્ય ભૂંભારાવમથાશૃણોત્
તેઓ એ ખાડા પાસે ગયા અને ધરતીના ભારથી થતી કરુણ દાઢક સાંભળી.
અહં હોમસ્ય ચોદ્વેગાન્નિઃસૃતસ્ત્વામવેક્ષિતુમ્
"હું હવનમાંથી ઉદ્વેગને કારણે બહાર આવ્યો છું, તને જોવા આવ્યો છું."
પતિતાત્ર વિભો ત્રાહિ કૃચ્છ્રાદસ્માત્સુદુઃસહાત્ 7.3.1.
"હે પ્રભુ, હું અહીં પડી ગયો છું, કૃપા કરીને મને આ અત્યંત દુઃખદાયક સ્થિતિમાંથી બચાવો."
સરસ્વતીં સમાદધ્યૌ નદીં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
તેઓએ ત્રણેય લોકને પવિત્ર કરતી સરસ્વતી નદીનું ધ્યાન કર્યું.
શ્વભ્રં તત્પૂરયામાસ સમંતાદ્વિમલૈર્જલૈઃ
એ નદીએ ચારે બાજુથી શુદ્ધ પાણીથી એ ખાડું ભર્યું.
સંહૃષ્ટા મુનિના સાર્દ્ધં યયાવાશ્રમસમ્મુખમ્
મુનિ સાથે આનંદિત થઈને, એ નદી આશ્રમ તરફ ગઈ.
સ દૃષ્ટ્વા શ્વભ્રમધ્યં તં ગંભીરં ચ મહામુનિઃ
મહાન ઋષિએ એ ઊંડા ખાડાને જોયું.
તસ્ય ચિંતયતો વિપ્રા બુદ્ધિરેષોદપદ્યત તસ્માદ્ગચ્છામ્યહં શીઘ્રં હિમવન્તં નગોત્તમમ્
જ્યારે એ બ્રાહ્મણ વિચારમાં પડ્યા, ત્યારે એમના મનમાં આવી વિચાર આવ્યો: 'હું હવે જલ્દીથી હિમાલય, સર્વોત્તમ પર્વત પાસે જઈશ.'
સ એવ પર્વતં ચાત્ર પ્રેષયિષ્યતિ ભૂધરઃ
'એ પર્વત, ધરતીના રાજા, અહીં પર્વત મોકલી દેશે.'
તતો જગામ સ મુનિર્હિમવન્તં નગોત્તમમ્ અર્ઘ્યપાદ્યાદિસંસ્કારૈઃ સંપૂજ્ય ઇદમબ્રવીત્
પછી એ મુનિ હિમાલય પર્વત પાસે ગયા, અને અર્ગ્ય, પાદ્ય વગેરેથી પૂજા કરીને એમને કહ્યું:
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સફલં મેઽદ્ય જીવિતમ્
"મુનિશ્રેષ્ઠ, તારો આવકાર છે! આજે મારું જીવન સફળ થયું."