શસ્તા ગ્રીવા ત્રિરેખાંકા ત્વવ્યક્તાસ્થિઃ સુસંહતા
સારી ગળા એ છે જેમાં ત્રણ રેખાઓ હોય, હાડકાં સ્પષ્ટ ન હોય અને સારી રીતે જોડાયેલી હોય.
સ્થૂલગ્રીવા ચ વિધવા વક્રગ્રીવા ચ કિંકરી 4.1.37.
જાડી ગળાવાળી વિધવા કે વાંકી ગળાવાળી દાસી.
ચિબુકંદ્વયંગુલં શસ્તં વૃત્તં પીનં સુકોમલમ્
ચિબુક બે આંગળ જેટલું પહોળું, ગોળ, ભરેલું અને ખૂબ નરમ હોય એ સારું.
હનુશ્ચિબુકસંલગ્ના નિર્લોમા સુઘનાશુભા
જડબું ચિબુક સાથે જોડાયેલું, વાળ વિના, ઘન અને અશુભ હોય.
શસ્તૌ કપોલૌ વામાક્ષ્યાઃ પીનૌ વૃત્તૌ સમુન્નતૌ
સુંદર સ્ત્રીના ગાલ ભરેલા, ગોળ અને ઉંચા હોય એ સારું.
સમં સમાંસં સુસ્નિગ્ધં સ્વામોદં વર્તુલં મુખમ્
મુખ સમાન, માંસાળ, ખૂબ નરમ, સુગંધિત અને ગોળ હોય.
પાટલો વર્તુલઃ સ્નિગ્ધો લેખાભૂષિતમધ્યભૂઃ
લાલચટ્ટો, ગોળ, નરમ અને મધ્યમાં રેખાથી શોભાયમાન.
કૃશઃ પ્રલંબઃ સ્ફુટિતો રૂક્ષો દૌર્ભાગ્યસૂચકઃ
પાતળું, લટકતું, ફાટેલું અને ખડાપડ — એ બધું દુર્ભાગ્યનું સૂચન કરે છે.
મસૃણો મત્તકાશિન્યાશ્ચોત્તરોષ્ઠઃ સુભોગદઃ
મદભરેલી તેજસ્વી સ્ત્રીનો ઉપરનો ઓંઠ નરમ હોય અને સુખ આપે છે.
ગોક્ષીરસન્નિભાઃ સ્નિગ્ધા દ્વાત્રિંશદ્દશનાઃ શુભાઃ
એના બત્રીસ દાંત શુભ, નરમ અને ગાયના દૂધ જેવા સફેદ હોય.
પીતાઃ શ્યાવાશ્ચ દશનાઃ સ્થૂલાદીર્ઘાદ્વિપંક્તયઃ
પીળા કે કાળા દાંત, જાડા, લાંબા અને અસમાન પંક્તિવાળા.
અધસ્તાદધિકૈર્દંતૈર્માતરં ભક્ષયેત્સ્ફુટમ્ 4.1.37.
નીચલા દાંત વધારે હોય તો એ સ્ત્રી પોતાની માતાને ચોક્કસ ખાઈ જાય છે.
ગોક્ષીરવર્ણવિશદે સુસ્નિગ્ધે કૃષ્ણપક્ષ્મણી 4.1.37.
ગાયના દૂધ જેવી સફેદ, ખૂબ નરમ અને કાળી પાંપણવાળી.
રોમશેન શિરાલેન પ્રાંશુના રોગિણી મતા ।। 4.1.37.
વાળથી ભરેલી, શિરાવાળી અને ઊંચી સ્ત્રી રોગી ગણાય છે.
કૃષ્ણઃ સ એવ ભર્તૃઘ્ન્યાઃ પુંશ્ચલ્યાશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ 4.1.37.
કાળો રંગ પતિહંત્રી કે પરસ્ત્રીગામીનું લક્ષણ કહેવાય છે.
સા પતિં હંતિ વર્ષેણ યસ્યા મધ્યે કૃકાટિકમ્ 4.1.37.
જેથી મધ્યમાં તિલ હોય, એ સ્ત્રી એક વર્ષમાં પતિનો નાશ કરે છે.
અતઃ સુલક્ષણા યોષા પરિણેયા વિચક્ષણૈઃ 4.1.37.
આથી બુદ્ધિશાળી લોકો સુગુણવતી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે.
લક્ષણાનિ મયોક્તાનિ સુખાય ગૃહમેધિનામ્
મારે ઘરસ્થ જીવનમાં સુખ આપતી ગુણો અહીં સમજાવ્યા છે.
સ્કંદ ઉવાચ ગાંધર્વો રાક્ષસશ્ચાપિ પૈશાચોઽષ્ટમ ઉચ્યતે
સ્કંદે કહ્યું: ગાંધર્વ, રાક્ષસ અને પૈશાચ લગ્ન આઠમો પ્રકાર કહેવાય છે.
સ બ્રાહ્મો વરમાહૂય યત્ર કન્યા સ્વલંકૃતા
બ્રાહ્મ લગ્ન એ છે જેમાં સુશોભિત વધૂને સન્માનપૂર્વક બોલાવીને લગ્ન થાય છે.
યજ્ઞસ્થાયર્ત્વિજે દૈવસ્તજ્જઃપાતિ ચતુર્દશ
દૈવ લગ્ન એ છે કે જેમાં યજ્ઞસ્થળે ઋત્વિજ માટે લગ્ન થાય છે.
સહોભૌ ચરતાં ધર્મમિત્યુક્ત્વા દીયતેર્થિને
બન્ને પક્ષ ધર્મનું પાલન કરશે એવું કહીને માંગનારને દીકરી આપવામાં આવે છે.
ચત્વાર એતે વિપ્રાણાં ધર્મ્યાઃ પાણિગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ
આ ચાર પ્રકારના લગ્ન બ્રાહ્મણો માટે ધર્મસંગત માનવામાં આવ્યા છે.
પ્રસહ્યકન્યાહરણાદ્રાક્ષસો નિંદિતઃ સતામ્
રાક્ષસ લગ્ન, જેમાં દુલ્હનને બળજબરીથી લઈ જવાય છે, સદ્ગણીઓ દ્વારા નિંદનીય છે.
પ્રાયઃ ક્ષત્રવિશોરુક્તા ગાંધર્વાસુરરાક્ષસાઃ
મોટાભાગે ગાંધર્વ, અસુર અને રાક્ષસ લગ્ન ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોમાં જોવા મળે છે.
સવર્ણયા કરો ગ્રાહ્યો ધાર્યઃ ક્ષત્રિયયા શરઃ
સમાન વર્ણવાળી સાથે લગ્ન કરવું યોગ્ય છે; ક્ષત્રિય માટે ધનુષ ધારવું યોગ્ય છે.
અસવર્ણસ્ત્વેષ વિધિઃ સ્મૃતો દૃષ્ટશ્ચ વેદને
પરંતુ અસમાન વર્ણ માટે આ નિયમ માનવામાં આવ્યો છે અને પ્રયોગમાં પણ જોવા મળે છે.
ધર્મ્યૈર્વિવાહૈર્જાયંતે ધર્મ્યા એવ શતાયુષઃ 4.1.38.
ધર્મસંગત લગ્નમાંથી જ ધર્મનિષ્ઠ અને દીર્ઘાયુ સંતાન જન્મે છે.
ઋતુકાલાભિગમનં ધર્મોયં ગૃહિણઃ પરઃ
પતિએ યોગ્ય સમયે પત્ની પાસે જવું એ ઘરસ્થ માટે શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.
દિવાભિગમનં પુંસામનાયુષ્યં પરં મતમ્
દિવસે સ્ત્રી સાથે સંસર્ગ કરવો આયુષ્ય માટે હાનિકારક માનવામાં આવે છે.