ત્રીનેવામૂન્સમારાધ્ય ત્રીઁલ્લોકાન્સ જયેત્સુધીઃ
આ ત્રણનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને, બુદ્ધિશાળી માણસ ત્રણેય લોકને જીતે છે.
ભૂર્લોકં જનની ભક્ત્યા ભુવર્લોકં તથા પિતુઃ
પૃથ્વી લોકને માતા સમાન ભક્તિપૂર્વક માનવું, અને મધ્ય લોકને પિતા સમાન માનવું.
એતદેવ નૃણાં પ્રોક્તં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્
માનવ જીવનના ચાર મુખ્ય ધ્યેય એ જ કહેવાયા છે.
અધીત્ય વેદાન્વેદૌ વા વેદં વાપિ ક્રમાદ્દ્વિજઃ
દ્વિજ જાતિનો માણસ, વિધિવત્ બધા વેદો કે ઓછામાં ઓછો એક વેદ ભણે—
અવિપ્લુત બ્રહ્મચર્યો વિશ્વેશાનુગ્રહાદ્ભવેત્
અને અખંડ બ્રહ્મચર્ય પાળે તો, સર્વના સ્વામીની કૃપા પ્રાપ્ત કરે છે.
કાશીપ્રાપ્ત્યા ભવેજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્નિર્વાણમૃચ્છતિ 4.1.36.
કાશી પહોંચવાથી જ્ઞાન મળે છે, અને જ્ઞાનથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
સદાચારો ગૃહે યદ્વન્ન તથાસ્ત્યાશ્રમાંતરે
ઘરમાં જેવો સદાચાર હોય છે, એવો બીજાં આશ્રમોમાં જોવા મળતો નથી.
ગૃહાશ્રમાત્પરં નાસ્તિ યદિ પત્નીવશંવદા
પત્ની જો પતિના વશમાં હોય તો, ગૃહસ્થાશ્રમથી ઊંચું બીજું કશું નથી.
આનુકૂલ્યં કલત્રં ચેત્ત્રિદિવેનાપિ કિં તતઃ
પત્ની અનુકૂળ હોય તો, ત્રણેય દેવલોક પણ કઈ કામના નથી.
ગૃહાશ્રમઃ સુખાર્થાય ભાર્યામૂલં ચ તત્સુખમ્
ગૃહસ્થાશ્રમ સુખ માટે છે, અને એ સુખનું મૂળ પત્ની છે.
જલૌકયોપમીયંતે પ્રમદા મંદબુદ્ધિભિઃ
મંદબુદ્ધિ લોકો સ્ત્રીઓને જળૌકા (જંપટિયા) સાથે સરખાવે છે.
જલૌકા કેવલં રક્તમાદદાના તપસ્વિની
જળૌકા તો ફક્ત લોહી જ ચૂસે છે, પણ તપસ્વિ સ્ત્રી—
દક્ષા પ્રજાવતી સાધ્વી પ્રિયવાક્ચ વશંવદા
યોગ્ય, સંતાનવતી, સતી, મીઠું બોલનારી અને પતિવર્તા હોય છે.
ગુરોરનુજ્ઞયા સ્નાત્વા વ્રતં વેદં સમાપ્ય ચ
ગુરુની આજ્ઞાથી, સ્નાન કરીને, વ્રત અને વેદ પૂર્ણ કર્યા પછી—
જને તુ રસગોત્રાયા માતુર્યાપ્યસપિંડકા
લગ્નમાં, પોતાની જ જાત કે માતૃકુળની—even blood relation ન હોય એવી—સ્ત્રી ટાળવી.
સ્ત્રીસંબંધેપ્યપસ્મારિ ક્ષયિ શ્વિત્રિ કુલં ત્યજેત્ 4.1.36.
સ્ત્રીસંબંધમાં, મૃગી, ક્ષય, કોઢ જેવી બીમારી ધરાવતી કે એવા કુટુંબની સ્ત્રી ટાળવી.
રોગહીનાં ભ્રાતૃમતીં સ્વસ્માત્કિંચિલ્લઘીયસીમ્
સ્ત્રી નિરોગી, ભાઈવાળી અને પોતાથી થોડી નાની હોવી જોઈએ.
ન પર્વતર્ક્ષવૃક્ષાહ્વાં ન નદીસર્પનામિકામ્
પર્વત, ગરુડ, વૃક્ષ, નદી કે સાપના નામવાળી સ્ત્રી પસંદ ન કરવી.
ન ચાતિરિક્તહીનાંગીં નાતિદીર્ઘાં ન વા કૃશામ્
કોઈએ એવી કન્યાને લગ્ન માટે પસંદ ન કરવી જોઈએ જે ખૂબ જ વિકલાંગ, બહુ ઊંચી કે અત્યંત પાતળી હોય.
મોહાત્સમુપયચ્છેત કુલહીનાં ન કન્યકામ્
મૂર્ખાઈથી કોઈએ એવી કન્યાને સ્વીકારવી નહીં જોઈએ જેનું કુળ સન્માનિત ન હોય.
લક્ષણાનિ પરીક્ષ્યાદૌ તતઃ કન્યાં સમુદ્વહેત્
પ્રથમ, કન્યાના ગુણો સારી રીતે તપાસવા જોઈએ, પછી જ લગ્ન કરવું.
બ્રહ્મચારિ સમાચાર ઇતિ તે સમુદી રિતઃ
બ્રહ્મચારીનું વર્તન એવું હોવું જોઈએ, એ રીતે તને સમજાવ્યું છે.
સ્કંદ ઉવાચ સદા ગૃહી સુખં ભુંક્તે સ્ત્રી લક્ષણવતી યદિ
સ્કંદ કહે છે: જો પત્ની સારા ગુણો ધરાવતી હોય તો ગૃહસ્થ પુરુષે હંમેશાં સુખનો અનુભવ કરે છે.
વપુરાવર્તગંધાશ્ચચ્છાયા સત્વં સ્વરો ગતિઃ
પત્નીનું રૂપ, સુગંધ, છાંયો, સ્વભાવ, અવાજ અને ચાલ-ચલન—
આપાદતલમારભ્ય યાવન્મૌલિરુહં ક્રમાત્
પગની તળેથી લઈને માથાના વાળ સુધી એક પછી એક બધું ધ્યાનથી જોવું જોઈએ—
આદૌ પાદતલં રેખાસ્તતોંગુષ્ઠાંગુલી નખાઃ
સૌપ્રથમ પગની તળીઓ, પછી રેખાઓ, અંગૂઠા, આંગળીઓ અને નખો—
ઊરૂ કટી નિતંબસ્ફિગ્ભગો જઘન બસ્તિકે
જાંઘ, કટિ, નિતંબ, પૃષ્ઠ, યોનિ, પેટનું નીચલું ભાગ અને મૂત્રાશય—
રોમાલી હૃદયં વક્ષો વક્ષોજદ્વયચૂચુકમ્ ।। જત્રુસ્કંધાં સકક્ષાદોર્મણિબંધ કરદ્વયમ્
વાળની લાઈનો, હૃદય, છાતી, બંને સ્તનના મથાળા, ગળું, ખભા, બગલ, હાથના કડાં અને બંને હાથ—
પાણિપૃષ્ઠં પાણિતલં રેખાંગુષ્ઠાંગુલી નખાઃ
હાથની પીઠ, હથેળી, રેખાઓ, અંગૂઠા, આંગળીઓ અને નખો—
કપોલૌ વક્ત્રમધરોત્તરોષ્ઠૌ દ્વિજજિહ્વિકાઃ
ગાલ, ચહેરો, નીચલો અને ઉપરનો ઓઠ, દાંત અને જીભ—