શ્રુતં ચ યત્તદુત્સંગે સ્થિતેન સ્થિરચેતસા
અને તું કોળમાં સ્થિર મનથી બેઠો ત્યારે જે સાંભળ્યું,
ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યમવિમુક્તમિહેરિતમ્
બધા ગુપ્તમાંથી અવિમુક્તને સર્વોચ્ચ રહસ્ય માનવામાં આવે છે.
ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નં તત્ક્ષેત્રં ત્વંતરિક્ષગમ્
એ ક્ષેત્ર ભૂલોક સાથે જોડાયેલું નથી, પણ આકાશમાર્ગે ચાલે છે.
યસ્તત્ર નિવસેદ્વિપ્ર સંયતાત્મા સમાહિતઃ
જે બ્રાહ્મણ ત્યાં આત્મસંયમ અને એકાગ્રતાથી રહે છે,
નિમેષમાત્રમપિ યો હ્યવિમુક્તેઽતિભક્તિભાક્ 4.1.25.
અને જે અવિમુક્તમાં એક ક્ષણ પણ પરમ ભક્તિથી રહે છે,
યસ્તુ માસં વસેદ્ધીરો લઘ્વાહારો જિતેંદ્રિયઃ
પણ જે સંયમી, ઓછું ખાવાવાળો, ત્યાં એક મહિનો રહે છે,
સંવત્સરં વસંસ્તત્ર જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ
અને જે ક્રોધ અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવી, ત્યાં એક વર્ષ રહે છે,
પરાપવાદરહિતઃ કિંચિદ્દાનપરાયણઃ
અને જે બીજાની નિંદાથી દૂર રહી, થોડી દાનમાં પણ મન લગાવે છે,
યાવજ્જીવં વસેદ્યસ્તુ ક્ષેત્રમાહાત્મ્યવિન્નરઃ
જે માણસ આખું જીવન આ પવિત્ર ક્ષેત્રના મહિમા વિશે અજાણ રહ્યો,
ન યોગૈર્યા ગતિર્લભ્યા જન્માંતરશતૈરપિ
એવી અવસ્થા, જે યોગના ઉપાયોથી પણ, સો જન્મ પછી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી,
બ્રહ્મહા યોઽભિગચ્છેદ્વૈ દૈવાદ્વારાણસીં પુરીમ્
જો કોઈ બ્રાહ્મણહંતો, ભાગ્યવશ, વારાણસી શહેરમાં પ્રવેશે,
આદેહપતનં યાવદ્યોવિમુક્તં ન મુંચતિ
તો શરીર છોડ્યા સુધી, એ અવિમુક્તને છોડતો નથી.
અનન્યમાનસો ભૂત્વા તત્ક્ષેત્રં યો ન મુંચતિ
જે કોઈ અડગ મનથી એ ક્ષેત્રમાં રહે છે અને ત્યાંથી જતો નથી,
અવિમુક્તં નિષેવેત દેવર્ષિગણસેવિતમ્
એમણે દેવતાઓ અને ઋષિઓએ પૂજેલું અવિમુક્ત ક્ષેત્ર ભક્તિપૂર્વક સેવવું જોઈએ.
અવિમુક્તં ન મુંચેત સંસારભયમોચનમ્ 4.1.25.
અવિમુક્ત, જે સંસારના ભયથી મુક્તિ આપે છે, તેને કદી છોડવું નહીં.
કૃત્વા પાપસહ્સ્રાણિ પિશાચત્વં વરંત્વિહ
હજારો પાપ કર્યા પછી પણ, અહીં ભૂત બનવું વધુ સારું છે.
અંતકાલે મનુષ્યાણાં ભિદ્યમાનેષુ મર્મસુ
માણસના મૃત્યુ સમયે, જ્યારે શરીરના મુખ્ય અંગો તૂટી રહ્યા હોય,
તત્રોત્ક્રમણકાલે તુ સાક્ષાદ્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્
ત્યારે, જીવ છોડવાના ક્ષણે, વિશ્વનાથ ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થાય છે.
અશાશ્વતમિદં જ્ઞાત્વા માનુષ્યં બહુકિલ્બિષમ્
આ માનવજીવન અસ્થિર છે અને તેમાં અનેક દોષો છે, એ જાણીને,
વિઘ્રૈરાલોડ્યમાનોપિ યોઽવિમુક્તં ન મુંચતિ
જે અવિમુક્તને દુઃખોથી હલાવાતા છતાં પણ છોડતો નથી,
મહાપાપૌઘશમનીં પુણ્યોપચયકારિણીમ્
એ અવિમુક્ત ક્ષેત્ર મોટા પાપનો નાશ કરે છે અને પુણ્યમાં વધારો કરે છે.
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી નાવિમુક્તં ત્યજેન્નરઃ
આ રીતે સમજ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી માણસે અવિમુક્તને કદી છોડવું નહીં.
અવિમુક્તસ્ય માહાત્મ્યં ષડ્ભિર્વક્ત્રૈઃ કથં મયા
છ મહા દ્વારા પણ, હું અવિમુક્તના મહિમાનું વર્ણન કેવી રીતે કરી શકું?
અગસ્તિરુવાચ પ્રસન્નોસિ યદિ સ્કંદ મયિ પ્રીતિરનુત્તમા
અગસ્ત્યે કહ્યું: જો તું પ્રસન્ન છે, સ્કંદ, અને મારી ઉપર તારી શ્રેષ્ઠ પ્રીતિ છે,
અવિમુક્તમિદં ક્ષેત્રં કદારભ્ય ભુવસ્તલે
તો આ અવિમુક્ત ક્ષેત્ર પૃથ્વી પર ક્યારે શરૂ થયું?
કથમેષા ત્રિલોકીડ્યા ગીયતે મણિકર્ણિકા
અને ત્રણેય લોકમાં જે મણિકર્ણિકા પ્રસિદ્ધ છે, તેનું મહિમા કેમ ગવાય છે?
વારાણસીતિ કાશીતિ રુદ્રાવાસ ઇતિ પ્રભો આનંદકાનનં રમ્યમવિમુક્તમનંતરમ્
પ્રભુ, વારાણસી જેને કાશી કહે છે, તે રુદ્રનું નિવાસસ્થાન છે. તેમાં આનંદકાનન અને અવિમુક્ત નામના સુખદાયક સ્થળો પણ આવે છે.
મહાશ્મશાન ઇતિ ચ કથં ખ્યાતં શિખિધ્વજ
શીખધ્વજ, તેને મહાસ્મશાન તરીકે કેમ ઓળખાય છે?
પ્રશ્નભારોયમતુલસ્ત્વયા યઃ સમુદાહૃતઃ
તમે પૂછેલો આ પ્રશ્ન ખરેખર ભારે અને અનન્ય છે.
યથા ચ દેવદેવેન સર્વજ્ઞેન નિવેદિતમ્
જેમ દેવોના દેવ અને સર્વજ્ઞે એ જણાવ્યું હતું,