અથવાંબરકાસારસારયૂપસ્વરૂપધૃક્
ક્યારેક તો એ આકાશના શુદ્ધ પ્રવાહના સારરૂપ યજ્ઞસ્તંભનું સ્વરૂપ ધારણ કરતો હતો.
નિશમ્યેતિ વચસ્તસ્ય વયસ્યસ્ય વિમાનગૌ
વિમાનમાં બેઠેલા પોતાના મિત્રના આ શબ્દો સાંભળી,
તસ્ય ક્ષિતિપતેર્વિપ્ર દ્વૌ સુતૌ સંબભૂવતુઃ
હે બ્રાહ્મણ, એ રાજાને બે પુત્રો થયા હતા.
સુરુચ્યામુત્તમો જ્યેષ્ઠઃ સુનીત્યાં તુ ધ્રુવો પરઃ
મોટો પુત્ર ઉત્તમ, સુરુચિમાંથી જન્મેલો હતો; બીજો ધ્રુવ, સુનીતિમાંથી જન્મેલો હતો.
સુનીત્યા રાજસેવાયૈ નિયુક્તોઽલંકૃતોર્ભકઃ
સુનીતિથી જન્મેલો બાળક રાજસેવા માટે શોભાયમાન બનાવીને નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો.
સ ગત્વોત્તાનચરણં ક્ષોણીશં પ્રણનામ હ
એ રાજકુમારે જઈને ઉપર ચરણ ધરાવનારા રાજા ઉત્તાનપાદને વંદન કર્યું.
પ્રોચ્ચસિંહાસનસ્થસ્ય નૃપતેર્બાલ્યચાપલાત્ 4.1.19.
બાળપણની શરારતથી, એ રાજાએ ઊંચા સિંહાસન પર બેઠેલા પિતા પાસે ગયો.
આરુરુક્ષુમવેક્ષ્યામું સુરુચિર્ધુવમબ્રવીત્
જ્યારે ધ્રુવ સિંહાસન પર ચડવા ઇચ્છતો હતો, ત્યારે સુરુચિએ તેને કહ્યું.
બાલબાલિશબુદ્ધિત્વાદભાગ્યા જઠરોદ્ભવ
બાળક જેવી અપરિપક્વ બુદ્ધિ અને દુર્ભાગ્યના કારણે, ગર્ભમાંથી જન્મેલા,
યદિ સ્યાત્સુકૃતં તત્કિં દુર્ભગોદરગોઽભવઃ
જો તારા પુણ્ય હોત, તો દુર્ભાગ્યવાળી માતાના ગર્ભમાંથી કેમ જન્મે?
ભૂત્વા રાજકુમારોપિ નાલંકુર્યા મમોદરમ્
તુ રાજકુમાર હોવા છતાં, મારા ગર્ભને શોભાવતો નથી.
અધિજાનુધરાજાનેર્માનેન પરિબૃંહિતમ્
મોટા રાજાના પુત્ર હોવાનો અહંકાર તને ઘેરાઈ ગયો છે.
કુક્ષિં હિત્વા કિમવસઃ સુરુચેશ્ચ સુરોચિષમ્
ગર્ભ છોડ્યા પછી, તારી પાસે શું શક્તિ છે? કે પછી સુરુચિનું તેજ શું છે?
પતન્નિપીતબાષ્પાંબુર્ધૈર્યાત્કિંચિન્ન ચોક્તવાન્
પડતો પડતો, આંસુ ગળી ગયો, થોડું ધીરજ રાખી, કંઈ બોલ્યો નહીં.
નિયંત્રિતો મહિષ્યાશ્ચ તસ્યાઃ સૌભાગ્યગૌરવાત્
મહારાણીના સૌભાગ્ય અને માન માટે, તે બાળક રોકાઈ ગયો.
શૈશવૈઃ સ શિશુર્નત્વા નૃપં સ્વસદનં યયૌ
એ બાળક બાળપણમાં રાજાને વંદન કરીને પોતાના ઓરડા તરફ ગયો.
સુખલક્ષ્મ્યૈવચાજ્ઞાસીદ્ધ્રુવં સમવમાનિતમ્ 4.1.19.
સુખના ચિહ્નોથી સ્પષ્ટ હતું કે ધ્રુવને અવગણવામાં આવ્યો હતો.
કિંચિત્પરિમ્લાનમિવ સસાંત્વં પરિષસ્વજે
થોડુંક મલિન થયેલા અને શાંતવના મળ્યા પછી, તેણે તેને ભેટી લીધી.
દીર્ઘં નિઃશ્વસ્ય બહુશો માતુરગ્રે રુરોદ હ
ધ્રુવએ લાંબા સમય સુધી વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લીધા અને માતાના સામે રડી પડ્યો.
દુકૂલાંચલ સંપર્કૈર્મૃદુલૈર્મૃદુપાણિના વિદ્યમાને નરપતૌ શિશો કેનાપમાનિતઃ
રાજા હાજર હોવા છતાં, નરમ હાથ અને વસ્ત્રના પલ્લુના હળવા સ્પર્શથી, બાળકને કોઈએ અપમાનિત કર્યું હતું.
અપોથસમુપસ્પૃશ્ય તાંબૂલં પરિગૃહ્ય ચ
તેને પોતાના આંસુ પુંછ્યા અને હાથમાં પાન લીધું.
સંપૃચ્છે જનનિ ત્વાહં સમ્યક્શંસ મમાગ્રતઃ
માતા, હું તને પૂછું છું—મારે બધું સ્પષ્ટ કહીને જણાવ.
કથં ન ભવતી માતઃ પ્રિયા ક્ષિતિપતેરસિ
માતા, તું રાજાને કેમ પ્રિય નથી?
કુમારત્વેપિ સામાન્યે કથં ત્વહમનુત્તમઃ
હું પણ બીજા રાજકુમારો જેવો છું, તો પણ હું શ્રેષ્ઠ કેમ નથી?
કથં નૃપાસનં યોગ્યમુત્તમસ્ય કથં ન મે
શ્રેષ્ઠ માટે યોગ્ય રાજસિંહાસન મને કેમ મળતું નથી?
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુનીતિર્નીતિમચ્છિશોઃ
આવી વાતો સમજદાર બાળક ધ્રુવ પાસેથી સાંભળી, સુનીતિએ—
સ્વભાવમધુરાં વાણીં વક્તું સમુપચક્રમે 4.1.19.
—સ્વભાવથી મીઠી વાણી બોલવાનું શરૂ કર્યું.
નિવેદયામિ તે સર્વં માઽપમાને મતિં કૃથાઃ
હું તને બધું કહું છું; તું અપમાનના વિચારો મનમાં ન લાવ.
તયા યદુક્તં તત્સર્વં તથ્યમેવ ન ચાન્યથા
તે જે કહ્યું એ બધું સાચું છે, તેમાં કંઈ ખોટું નથી.
તયા જન્માંતરે તાત યત્પુણ્યં સમુપાર્જિતમ્
પુત્ર, તેણે અગાઉના જન્મમાં જે પુણ્ય કમાયું હતું—