માતુશ્ચરિત્રં તનયો ધત્તે દુર્ભાષણૈરિતિ
કહે છે કે, પુત્ર પોતાની માતાનું સ્વભાવ કઠોર વાણીથી દેખાડે છે.
તદંઘ્રિલીનમનસો મમ સાક્ષી મહેશ્વરઃ
મહાદેવ મારા સાક્ષી છે, કારણ કે મારું મન તેમના ચરણોમાં લીન છે.
અહો બલીયાન્સવિધિર્યેન જાતા ભવાનિતિ
અરે, કિસ્મત કેટલી બળવાન છે કે જેના કારણે તું જન્મ્યો છે.
ન તત્યાજ ચ તદ્ધર્મં દુર્બોધો વ્યસની યતઃ
તેને એ ધર્મ ક્યારેય છોડ્યો નહીં, કેમ કે તે વ્યસનનો આદતી હતો.
સપારદારૈર્વ્યસનૈરેભિઃ કોત્ર ન ખંડિતઃ
બીજાની પત્ની અને આવા દુર્વ્યસનોમાં ફસાયેલા લોકોમાંથી કોણ બરબાદ થયું નથી?
અર્પયેદ્દ્યૂતકારાણાં સકુપ્યં વસનાદિકમ્
તે ગુસ્સામાં જુગારીઓને કપડાં અને બીજું સામાન આપી દેતો.
સ્વપંત્યાસ્ત્વેકદાઽઽદાય દુરોદરિકરેઽર્પયત્
એકવાર તેણે પોતાની પત્નીનું કપડું લઈ દૂરના જુગારીને આપી દીધું.
દીક્ષિતેન પરિજ્ઞાતા દૈવાદ્દ્યૂતકૃતઃ કરે પૃષ્ટસ્તેનાથ નિર્બંધાદસકૃત્પ્રત્યુવાચ કિમ્
દિક્ષિતએ તેને ભાગ્યે જુગારી ઓળખી, વારંવાર પૂછ્યું, 'શા માટે?'
મમાક્ષિપસિ વિપ્રોચ્ચૈઃ કિં મયા ચૌર્ય કર્મણા 4.1.13.
તું મને ઉંચા અવાજે દોષારોપણ કરે છે, બ્રાહ્મણ, મેં કયું ચોરીનું કામ કર્યું છે?
મમ માતુર્હિ પૂર્વે દ્યુર્જિત્વાનીતો હિ શાટકઃ
મારી માતા માટે, પહેલા પણ, જુગારમાં જીતેલું કપડું લાવવામાં આવ્યું હતું.
અન્યેષાં દ્યૂતકર્તૃણાં ભૂરિ તેનાર્પિતં વસુ
બીજા જુગારીઓને પણ તેણે ઘણું ધન આપી દીધું.
ભાજનાનિ વિચિત્રાણિ કાંસ્ય તામ્રમયાનિ ચ
વિવિધ પ્રકારના વાસણો, કાંસ્ય અને તાંબાના પણ, તેણે આપ્યા.
ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિદાક્ષિકો ભૂમિમંડલે
પૃથ્વી પર એવો કોઈ જુગારી નહોતો જે તેની સરખામણી કરી શકે.
કથં નાજ્ઞાયિ તનયો ઽવિનયાનયકોવિદઃ
કેવી રીતે એ પુત્ર, જે દુર્વ્યવહાર જાણતો હતો, ઓળખાઈ ગયો નહીં?
પ્રાવૃત્ય વાસસા મૌલિં પ્રાવિશન્નિજમંદિરમ્
માથું કપડાંથી ઢાંકી, તે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
દીક્ષિતાયિનિ કુત્રાસિ ક્વ તે ગુણનિધિઃ સુતઃ
દિક્ષિતાયિની, તું ક્યાં છે? તારો ગુણોનો ખજાનો પુત્ર ક્યાં છે?
અંગોદ્વર્તન કાલે યા ત્વયા મેંઽગુલિતો હૃતા
જ્યારે શરીરે તેલ લગાવવાનું હતું ત્યારે તું મારી આંગળીમાંથી જે વીંટી લઈ ગઈ હતી—
ઇતિ શ્રુત્વાથ તદ્વાક્યં ભીતા સા દીક્ષિતાયિની
આવું સાંભળીને દિક્ષિતાયિની ડરી ગઈ.
વ્યગ્રાસ્મિ દેવપૂજાર્થમુપહારાદિ કર્મણિ 4.1.13.
હું દેવપૂજા અને ભેટ-વગેરે તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હતી.
ઇદાનીમેવ પક્વાન્નકરણવ્યગ્રયા મયા
હમણાં જ હું રસોઈ બનાવવામાં લાગી હતી.
દીક્ષિત ઉવાચ હંહો સત્પુત્રજનનિ નિત્યં સત્યપ્રભાષિણિ
દિક્ષિતએ કહ્યું: 'સારા પુત્રની માતા, હંમેશા સાચું બોલનારી,'
તદાતદેતિ ત્વં બ્રૂયા નાથેદાનીં સ નિર્ગતઃ
તમે તો હંમેશાં કહો છો, 'એ અહીં છે, એ ત્યાં છે,' પણ હવે તો એ બહાર ગયો છે.
કુતસ્ત્વચ્છાટકઃ પત્નિ માંજિષ્ઠો યો મયાઽર્પિતઃ
પત્ની, તને જે લાલ ચાદર આપી હતી, એ ક્યાં છે?
સાંપ્રતં નેક્ષ્યતે સોપિ ભૃંગારુર્મણિમંડિતઃ
હવે તો મણિથી શોભતો ભમરો આકારનો આભૂષણ પણ દેખાતો નથી.
ક્વ દાક્ષિણાત્યં તત્કાંસ્યં ગૌડી તામ્રઘટી ક્વ સા
દક્ષિણનું કાંસ્યનું વાસણ ક્યાં છે? ગૌડ પ્રદેશની તાંબાની ઘડી ક્યાં છે?
ક્વ સા પર્વતદેશીયા ચંદ્રકાંતશિલોદ્ભવા
પર્વત પ્રદેશની ચાંદણ પથ્થરથી બનેલું વાસણ ક્યાં છે?
કિં બહૂક્તેન કુલજે તુભ્યં કુપ્યામ્યહં વૃથા
હવે વધુ શું કહું? કુળવંતી, હું તને વ્યર્થ ગુસ્સે છું.
અનપત્યોસ્મિ તેનાહં દુષ્ટેન કુલદૂષિણા
એ દુષ્ટ, કુળને કલંકિત કરનારા કારણે હવે હું સંતાનવિહોણો થયો છું.
અપુત્રત્વં વરં નૃણાં કુપુત્રાત્કુલપાંસનાત્ 4.1.13.
કુટુંબને કલંક લાવનારા દુરાચાર પુત્ર કરતા પુત્ર વિના રહેવું પુરુષોને વધારે સારું છે.
સ્નાત્વા નિત્યવિધિં કૃત્વા તસ્મિન્નેવાહ્નિકસ્યચિત્
સ્નાન કરીને અને રોજની વિધિ કરી, એ જ દિવસે—