યામં ભુક્ત્વા તથાગ્નેયીં જ્વલંતીં વિરહાદિવ
દક્ષિણ દિશાની અગ્નિ જેવી તપતી માર્ગ પર જઈને, જાણે વિયોગમાં હોય તેમ, એ તેજસ્વી બને છે.
તાંબૂલીરાગરક્તૌષ્ઠીં દ્રાક્ષાસ્તબકસુસ્તનીમ્
પાન અને કપૂરથી લાલ થયેલા હોઠો અને દ્રાક્ષના ગુચ્છોથી પોષાયેલી એ સુંદરતા ધરાવે છે.
મલયાનિલ નિઃશ્વાસાં ક્ષીરોદકવરાંબરામ્
મલય પવનના શ્વાસ અને ક્ષીરસાગરના સુંદર વસ્ત્રોથી,
કાવેરીગૌતમીજંઘાં ચોલચોલાં શુકાવૃતામ્ 4.1.2.
કાવેરી અને ગૌતમીએ પગરૂપે, ચોળ અને ચોલ પ્રદેશે વસ્ત્રધારી, અને શુકમણિથી શોભાયમાન,
સુકોમલમહારાષ્ટ્રીવાગ્વિલાસમનોહરામ્
મહારાષ્ટ્રની મધુર અને કોમળ બોલીથી મોહક અને મનોહર,
સુદક્ષદક્ષિણામાશામાશાનાથઃ પ્રતસ્થિવાન્
દક્ષિણ દિશા ખૂબ જ કુશળ હોવાથી, દિશાના સ્વામી ત્યાં જવા નીકળી પડ્યા,
ન શેકુરગ્રતો ગંતું તતોઽનૂરુર્વ્યજિજ્ઞપત્
ત્યાં આગળ વધવું શક્ય ન રહ્યું, એટલે અનૂરુરુએ કહ્યું,
અનૂરુરુવાચ ભાનો માનોન્નતો વિન્ધ્યો નિદ્ધ્યય ગગનં સ્થિતઃ
અનૂરુરુએ કહ્યું: 'હે ભાનુ, વિનધ્ય પર્વત ગગનમાં ઊભો રહીને રસ્તો અટકાવી રહ્યો છે.'
અન્રૂરુવાક્યમાકર્ણ્ય સવિતા હૃદ્યચિન્તયત્
અનૂરુરુના શબ્દો સાંભળી, સૂર્યદેવ મનમાં વિચારી રહ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ સૂરઃ શૂરોપિ કિં કુર્યાત્પ્રાંતરે વર્ત્મનિસ્થિતઃ
વ્યાસ કહે છે: 'માર્ગમાં અવરોધ આવે ત્યારે બહાદુર પણ શું કરી શકે?'
ગૃહ્યત્રાપ્રત્યૂષ્ટેઃ ક્ષણં નાવતિષ્ઠતિ
મૂળ પ્રવાસનો સમય ન થયો હોય ત્યારે, એ એક ક્ષણ પણ અટકતો નથી.
યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે દ્વે શતે દ્વે ચ યોજને
બે હજાર, બે સો અને બે યોજન,
ગતે બહુતિથેકાલે પ્રાચ્યૌદીચ્યાં ભૃશાર્દિતાઃ
ઘણો સમય વીતી ગયો ત્યારે, પૂર્વ અને ઉત્તર દિશાવાળા ભારે પીડાયાં,
પાશ્ચાત્યા દક્ષિણાત્યાશ્ચ નિદ્રામુદ્રિતલોચનાઃ 4.1.2.
પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાવાળાની આંખો ઊંઘમાં બંધ હતી.
અહોનાહસ્કરાભાવાન્નિશાનૈવાઽનિશાકરાત્
દિવસે સૂર્ય અને રાત્રે ચંદ્ર ન હોવાથી,
બ્રહ્માંડં કિમકાંડે વૈ લયમેષ્યતિ તત્કથમ્
જ્યારે બ્રહ્માંડ જ નાશ પામતું નથી, ત્યારે જગત કેવી રીતે લય પામશે?
સ્વાહાસ્વધાવષટ્કારવર્જિતે જગતીતલે
જ્યારે પૃથ્વી પર સ્વાહા, સ્વધા અને વષટ્ ના હોય,
સૂર્યોદયાત્પ્રવર્તંતે યજ્ઞાદ્યાઃ સકલાઃ ક્રિયાઃ
યજ્ઞ સહિતની બધી વિધિઓ સૂર્યોદયથી જ શરૂ થાય છે.
ચિત્રગુપ્તાદયઃ સર્વે કાલં જાનંતિ સૂર્યતઃ
ચિત્રગુપ્ત સહિત બધા સૂર્ય પરથી જ સમય જાણે છે.
તત્સૂર્યસ્ય ગતિસ્તંભાત્સ્તંભિતં ભુવનત્રયમ્
સૂર્યની ગતિ અટકવાથી ત્રણેય લોક સ્થિર થઈ ગયા.
એકતસ્તિમિરાન્નૈશાદેકતસ્તુ દિવાતપાત્
એક બાજુ રાત્રીનું ઘોર અંધકાર હતું અને બીજી બાજુ દિવસની તીવ્ર તાપ હતી.
ઇતિ વ્યાકુલિતે લોકે સુરાસુરનરોરગે
આ રીતે, દેવો, દાનવો, મનુષ્યો અને સાપો સહિત આખું જગત વ્યાકુળ થઈ ગયું.
તતઃ સર્વે સમાલોક્ય બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ
પછી બધાએ આ સ્થિતિ જોઈને બ્રહ્માજી પાસે આશરો લીધો.
નમો હિરણ્યરૂપાય બ્રહ્મણે બ્રહ્મરૂપિણે 4.1.2.
હે સુવર્ણમય સ્વરૂપ ધરાવનાર બ્રહ્મા, બ્રહ્મરૂપ, તમને વંદન છે.
યન્ન દેવા વિજાનંતિ મનો યત્રાપિ કુંઠિતમ્
જેનાં તત્વને દેવતાઓ પણ સમજી શકતા નથી અને જેમનું મન પણ કોઈની પોહચથી પર છે.
યોગિનો યં હૃદાકાશે પ્રણિધાનેન નિશ્ચલાઃ
સ્થિર મનવાળા યોગીઓ, હૃદયની અંદર ધ્યાનથી જેમને અનુભવે છે.
કાલાત્પરાય કાલાય સ્વેચ્છયાપુરુષાય ચ
સમયથી પર, સમયના સ્વામી અને પોતાની ઈચ્છાથી વર્તનારા પરમ પુરુષને વંદન છે.
વિષ્ણવે સત્ત્વરૂપાય રજોરૂપાય વેધસે
સત્વગુણના સ્વરૂપ એવા વિષ્ણુને અને રજોગુણથી સર્જન કરનારને વંદન છે.
નમો બુદ્ધિસ્વરૂપાય ત્રિધાહંકૃતયે નમઃ
બુદ્ધિરૂપ અને ત્રણ પ્રકારના અહંકારના મૂળને વંદન છે.
નમો બ્રહ્માંડરૂપાય તદંતર્વર્તિને નમઃ
બ્રહ્માંડરૂપ અને તેમાં રહેનારા પરમાત્માને વંદન છે.