અથવા મદ્વિધાનાં હિ કેયં ચિંતા મહાત્મનામ્
કે પછી, મારા જેવા મહાન આત્માઓને આવી ચિંતાનો શું સંબંધ?
ગતે મુનૌ નિનિંદસ્વમતીવોદ્વિગ્નમાનસઃ
મુનિ જતા રહ્યા પછી, તે પોતાને દોષ આપતો રહ્યો, તેનું મન ખૂબ જ ઉદ્વિગ્ન હતું.
વિંધ્ય ઉવાચ ધિગ્જીવિતંશાસ્ત્રકલોજ્ઝિતસ્ય ધિગ્જીવિતં ચોદ્યમવર્જિતસ્ય
વિંધ્યએ કહ્યું: જ્ઞાન અને કળા વિના જીવવાનું વ્યર્થ છે; પ્રયત્ન વગરનું જીવન પણ નિષ્ફળ છે.
કથં ભુનક્તિ સ દિવા કથં રાત્રૌ સ્વપિત્યહો
એવો માણસ દિવસે કેમ ખાય છે અને રાત્રે કેમ સુઈ શકે છે—આશ્ચર્ય છે!
અહોદવાગ્નિદવથુસ્તથામાં ન સ બાધતે
મને તો જંગલની આગ કે રોગ પણ એટલું દુઃખ આપતા નથી, જેટલું આ ચિંતાએ આપે છે.
યુક્તમુક્તં પુરાવિદ્ભિશ્ચિન્તામૂર્તિઃ સુદારુણા
પૂર્વજ્ઞાની લોકોએ સાચું કહ્યું છે: ચિંતા એ બહુ ભયાનક દુઃખ છે.
ચિન્તાજ્વરો મનુષ્યાણાં ક્ષુધાંનિદ્રાંબલં હરેત્
ચિંતા રૂપ જ્વર માણસોની ભૂખ, ઊંઘ અને તાકાત બધું લઈ જાય છે.
જ્વરો વ્યતીતે ષડહે જીર્ણજ્વર ઇહોચ્યતે 4.1.1.
છ દિવસ સુધી રહેતો જ્વર અહીં જિર્ણ જ્વર કહેવાય છે.
ધન્યો ધન્વતરિર્નાત્ર ચરકશ્ચરતીહ ન
અહીં ધન્વંતરી ધન્ય છે; ચરક તો અહીં આવતો જ નથી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં મેરું જયામ્યહમ્
હું શું કરું, ક્યાં જાઉં, અને મેરુને કેવી રીતે હરાવું?
શક્રં કોપયતા પૂર્વમસ્મદ્ગોત્રેણ કેનચિત્
પહેલાં મારા કુળમાંથી કોઈએ ઇન્દ્રને રોષાવ્યો હતો.
અથવા સ કથં મેરુસ્તથોચ્ચૈઃ સ્પર્દ્ધતે મયા
કે પછી, મેરુ મારી સાથે એટલી ઊંચાઈમાં સ્પર્ધા કેવી રીતે કરે છે?
અલીકવાક્ત્વમથવા સંભાવ્યં નારદે કથમ્
કે નારદજીના શબ્દો ખોટા હશે—પણ એવું કેવી રીતે માનવું?
યુક્તાયુક્તવિચારોથ માદૃશેનોપયુજ્યતે
સાચું કે ખોટું શું છે તેનું વિચારવું મારા જેવા માટે જ યોગ્ય છે.
અથવા ચિન્તનૈરેતૈઃ કિંવ્યર્થૈર્વિશ્વકારકમ્
અથવા, વિશ્વના સર્જનહાર વિશે આ વ્યર્થ વિચારોનો શું ઉપયોગ છે?
અનાથનાથઃ સર્વેષાં વિશ્વનાથો હિ ગીયતે
જે સર્વનો રક્ષક છે, અનાથનો આશરો છે, એ જ ખરેખર વિશ્વનાથ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
એતદેવ કરિષ્યામિ નેષ્ટં કાલવિલંબનમ્
હું માત્ર આ જ કરીશ; મને કોઈપણ પ્રકારની વિલંબ કે સંકોચ પસંદ નથી.
મેરું પ્રદક્ષિણીકુર્યાન્નિત્યમેવ દિવાકરઃ 4.1.1.
દિવાકર સૂર્ય હંમેશા મેરુ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે, ક્યારેય ચૂકે નહીં.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય વિન્ધ્યાદ્રિર્વવૃધે સ મૃધેક્ષણઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, મૃદુ દૃષ્ટિ ધરાવતો વિંધ્ય પર્વત વધવા લાગ્યો.
કૈશ્ચિત્સાર્દ્ધં વિરોધો ન કર્તવ્યઃ કેનચિત્ક્વચિત્
કોઈએ પણ, ક્યાંય પણ, કેટલાક લોકો સાથે વિવાદ કરવો જોઈએ નહીં.
નિરુધ્ય બ્રાધ્નમધ્વાનં કૃતકૃત્ય ઇવાદ્રિરાટ્
સૂર્યનો માર્ગ રોકીને, પર્વતોના રાજાએ જાણે પોતાનું કાર્ય પૂરું કર્યું હોય તેમ ઊભો રહ્યો.
યમદ્યયમકર્તાસૌ દક્ષિણં પ્રક્રમિષ્યતિ
જે મુશ્કેલ કાર્ય કરનાર છે, એ હવે દક્ષિણ તરફ આગળ વધશે.
યાવત્સ્વશ ક્તિં શક્તોપિ ન દર્શયતિ કર્હિચિત્
પોતે શક્તિશાળી હોવા છતાં, પોતાનું બળ ક્યારેય દેખાડતો નથી.
ઇતિ ચિંતામહાભારં ત્યક્ત્વા તસ્થૌ સ્થિરોદ્યમઃ
આ રીતે ભારે ચિંતાનો બોજ છોડી, એ દૃઢ નિશ્ચય સાથે ઊભો રહ્યો.
વ્યાસ ઉવાચ ઉદિયાયોદયગિરૌ શુચિપ્રસૃમરૈઃ કરૈઃ
વ્યાસ કહે છે: ઉદય પર્વત પર સૂર્ય પોતાના શુદ્ધ અને તેજસ્વી કિરણોથી ઉગ્યો.
સંવર્ધયન્સતાં ધર્માન્ત્યક્કુર્વંસ્તામસીં સ્થિતિમ્
સૂર્ય સારા લોકોના ધર્મને વધારતો અને અંધકારની સ્થિતિને નાશ કરતો હતો.
હવ્યં કવ્યં ભૂતબલિં દેવાદીનાં પ્રવર્તયન્
એ દેવો અને પિતૃઓ માટેના હવન અને સર્વ જીવો માટેના બલિનું આયોજન કરતો હતો.
અસતાં હૃદિ વક્ત્રેષુ નિર્દિશંસ્તમસઃ સ્થિતિમ્
એ દુષ્ટોના હૃદય અને વાણીમાં અંધકારની સ્થિતિ દર્શાવતો હતો.
યસ્મિન્નભ્યુદિતે જાતઃ સમ્યક્પુણ્યજનોદયઃ
જ્યારે સૂર્ય ઉગે છે, ત્યારે સારા લોકોનો સાચો ઉદ્ભવ થાય છે.
સાયમસ્તમિતઃ પ્રાતઃ કથં જીવેદ્રવિઃ પુનઃ
સાંજે સૂર્ય અસ્ત જાય પછી, સવારે એ ફરી કેવી રીતે જીવંત થાય છે?