ન કિંચિચ્ચિંતયેત્પશ્ચાત્સમાધિરિતિ કીર્ત્યતે
પછી કશું વિચારવું નહીં; એ જ સમાધિ કહેવાય છે.
શબ્દસ્પર્શરસૈર્હીનં ગંધરૂપવિવર્જિતમ્
જેમાં અવાજ, સ્પર્શ, સ્વાદ, ગંધ અને રૂપ નથી.
તાં તુ પ્રાપ્ય નરો વિઘ્નૈર્નાભિભૂયેત કર્હિચિત્
એને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, માણસ ક્યારેય અવરોધોથી પરાજિત થતો નથી.
શંખાદ્યાઃ શતશસ્તસ્ય વાદ્યન્તે યદિ કર્ણયોઃ
યાદિ તેના કાન પાસે શંખ વગેરે શતોથી વગાડવામાં આવે,
કશાપ્રહારાભિહતો વહ્નિદગ્ધતનુસ્તથા
અથવા ચાબુકના માર પડે, કે શરીર અગ્નિથી દગ્ધ થાય,
રૂપે ગંધે રસે બાહ્યે તાદૃશસ્ય તુ કા કથા
એવા માટે બહારના રૂપ, ગંધ, સ્વાદ વિશે શું કહેવું?
તૃષ્ણા વાથ બુભુક્ષા વા બાધેતે તં ન કર્હિચિત્
તરસ કે ભૂખ તેને ક્યારેય પીડતી નથી.
ન સ્વર્ગે ન ચ પાતાલે માનુષ્યે ક્વ ચ તત્સુખમ્ 1.2.55.
એવું સુખ સ્વર્ગમાં, પાતાળમાં કે માનવોમાં ક્યાંય નથી મળતું.
એવમારૂઢયોગસ્ય તસ્યાપિ કુરુનદન
આ રીતે, યોગમાં આરૂઢ થયેલા માટે, હે કુરુપુત્ર,
પ્રાતિભઃ શ્રાવણો દૈવો ભ્રમાવર્તોઽથ ભીષણઃ
પ્રતિભા, શ્રવણ, દૈવી, ભ્રમાવર્ત અને ભયાનક અનુભવ ઉદભવતા હોય છે.
તેન યો મદમાદદ્યાદ્યોગી શીઘ્રં ચ ચેતસઃ
યોગી જો ઝડપથી અહંકાર પામે છે, તો એ મનમાંથી જ ઉદ્ભવે છે.
દ્વિતીયઃ સાત્વિકશ્ચાયમસ્માન્મત્તો વિનશ્યતિ । અષ્ટૌ પશ્યતિ યોનીશ્ચ દેવાનાં દૈવ ઇત્યસૌ
આ બીજું, સાત્વિક સ્વરૂપ, અમારામાં અહંકારથી નાશ પામે છે; એ દેવતાઓની આઠ યોનિઓને જુએ છે, અને એ જ દૈવી કહેવાય છે.
અયં ચ સાત્ત્વિકો દોષો મદાદસ્માદ્વિનશ્યતિ
આ સાત્વિક દોષ પણ અમારામાં અહંકારથી નાશ પામે છે.
આવર્તાખ્યસ્ત્વયં દોષો રાજસઃ સ મહાભયઃ
આ દોષ, જેને પુનરાવૃત્તિ કહેવાય છે, રાજસ સ્વરૂપનો છે અને એ ખૂબ જ ભયંકર છે.
સમસ્તાધારવિભ્રંશાદ્ભ્રમાખ્યસ્તામસો ગુણઃ
બધા આધાર ગુમાવવાથી, ભ્રમ નામે જે ગુણ છે, એ તામસ સ્વરૂપનો છે.
ઉપસર્ગૈર્મહાઘોરૈરાવર્ત્યંતે પુનઃ પુનઃ
ભયાનક કષ્ટો દ્વારા, મનુષ્ય વારંવાર પુનરાવૃત્તિમાં ફસાઈ જાય છે.
ચિંતયેત્પરમં બ્રહ્મ કૃત્વા તત્પ્રવણં મનઃ
મનને પરમ બ્રહ્મ તરફ વાળીને, એનું ચિંતન કરવું જોઈએ.
રાજસૈસ્તામસૈશ્ચૈવ યોગી સિદ્ધયેન્ન કર્હિચિત્ 1.2.55.
રાજસ અને તામસ ગુણોથી યોગી ક્યારેય સિદ્ધિ પામતો નથી.
સ્વધર્માદનપેતેષુ ભિક્ષા યાચ્યા ચ યોગિના
યોગી એ જ લોકો પાસેથી ભિક્ષા માંગવી જોઈએ, જેમણે પોતાનો ધર્મ છોડ્યો નથી.
ફલમૂલં વિપક્વં વા કણપિણ્યાકસક્તવઃ
ફળ, મૂળ, વધુ પાકેલું હોય તો પણ, અનાજ, પીઠું અને સક્તુ પણ લઈ શકાય.
મૃત્યુકાલં વિદિત્વા ચ નિમિત્તૈર્યોગસાધકઃ
મૃત્યુનો સમય સંકેતો દ્વારા જાણીને, યોગ સાધક—
નિમિત્તાનિ ચ વક્ષ્યામિ મૃત્યું યો વેત્તિ યોગવિત્
મૃત્યુ જાણનાર યોગી માટે કયા સંકેતો છે, એ હું જણાવું છું.
દક્ષિણાશાં નયેન્નારી સ્વપ્ને સોઽપિ ન જીવતિ
સપનમાં કોઈ સ્ત્રી તેને દક્ષિણ તરફ લઈ જાય, તો એ પણ જીવતો નથી.
એનં ચ વીક્ષ્ય વલ્ગન્તં તં વિદ્યાન્મૃત્યુમાગતમ્
સપનમાં પોતે લડખડાતો દેખાય, તો સમજવું કે મૃત્યુ આવી ગયું છે.
યાતિ મજ્જેદધૌ પંકે ગોમયે વા ન જીવતિ
પાણી કે કાદવમાં જાય, ડૂબે કે ગરકાવ થાય, તો એ જીવતો નથી.
એષામન્યતમૈઃ પૂર્ણાં દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને ન જીવતિ
આમાંથી કોઈ એક સંકેત સપનમાં પૂરેપૂરું દેખાય, તો એ જીવતો નથી.
પાષાણૈસ્તાડિતઃ સ્વપ્ને સદ્યો મૃત્યું ભજેન્નરઃ
સપનમાં પથ્થરથી માર પડતો હોય, તો મનુષ્ય તરત જ મૃત્યુ પામે છે.
વિપરીતં પરીતં વા સ સદ્યો મૃત્યુમૃચ્છતિ 1.2.55.
વિપરીત રીતે ઘેરાઈ જાય કે ઘેરાઈ જાય, તો એ તરત જ મૃત્યુ પામે છે.
નાત્માનં પરનેત્રસ્થં વીક્ષતે ન સ જીવતિ
જે માણસ બીજાના આંખોમાં પોતાને જોઈ શકતો નથી, એ જીવતો નથી.
દૃષ્ટ્વા મન્યેત સ ક્ષીણમાત્મજીવિતમાપ્તવાન્
જ્યારે કોઈ જોઈ લે, ત્યારે તેને સમજવું જોઈએ કે પોતાનું જીવન ઘટી ગયું છે અને પ્રાપ્ત થયું છે.