માઘમાસે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાતઃકાલે તથાઽમલે
માઘ માસના શુદ્ધ પ્રભાત સમયે,
સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વયજ્ઞેષુ યત્ફલમ્
જે પુણ્ય બધા તીર્થોમાં મળે છે, જે ફળ બધા યજ્ઞોમાં મળે છે,
તત્પુણ્યં લભતે મર્ત્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા
એ પુણ્ય અહીં મનુષ્યને મળે છે—આમાં કોઈ શંકા રાખવી નહીં.
પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ ગયાશ્રાદ્ધશતૈર્ન તુ 1.2.52.
અહીં તેના પિતૃઓ એવા રીતે તૃપ્ત થાય છે, જે ગયાના શત શ્રાદ્ધથી પણ નથી થતું.
તદક્ષયફલં સર્વં બ્રહ્મણો વચનં યથા
આ બધા અક્ષય ફળો બ્રહ્માના વચન પ્રમાણે જ છે.
કન્યાં બ્રાહ્મેણ વિધિના દત્ત્વા કોટિગુણં ફલમ્
બ્રાહ્મ વિધિથી કન્યા દાન કરે તો કોટિગણું ફળ મળે છે.
કોટિ તીર્થે ત્યજેત્પ્રાણાન્હૃદિ કૃત્વા તુ માધવમ્
કોટિતીર્થ પર, હૃદયમાં માધવને રાખી, જો કોઈ પ્રાણ ત્યાગે,
કોટિતીર્થે તીર્થવરે દેહત્યાગં કરોતિ યઃ
કોટિતીર્થ, સર્વ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં, જે શરીર ત્યાગ કરે—
અસ્ય તીરે દેહદાહો યસ્ય કસ્ય પ્રજાયતે
આ તટ પર કોઈ પણ વ્યક્તિના શરીરનું દાહન થાય છે.
તત્ફલં ગદિતું પાર્થ વાગીશોઽપિ ન વૈ ક્ષમઃ
પાર્થ, એનું ફળ વર્ણવવું તો વાણીના દેવતા પણ શકતા નથી.
દિનેદિને ફલં તસ્ય કાપિલં ગોસહસ્રકમ્
દરેક દિવસે એનું ફળ હજારો કાપિલા ગાય જેટલું મળે છે.
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કોટિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
શ્રી સ્કાંદ મહાપુરાણના પ્રથમ માહેશ્વર વિભાગના કૌમારિકા વિભાગમાં, કોટેતીથ્રના મહાત્મ્યનું વર્ણન કરતો બાવનમો અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.
સંસ્થાપિતે પુરા સ્થાને પ્રોક્તોહં દ્વિજપુંગવૈઃ
પહેલાં, જ્યારે એ સ્થાન સ્થાપિત થયું, ત્યારે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ મને સંબોધન કર્યું હતું.
સ્થાનસ્ય રક્ષણાર્થાય ઉપાયં કુરુ સુવ્રત
સ્થાનની રક્ષા માટે કોઈ ઉપાય શોધો, સુવ્રત.
આરાધિતા મયા પશ્ચાદ્બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
પછી મેં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરનું પૂજન કર્યું.
સમાગમ્યાથ માં પ્રોચુર્નારદ વ્રિયતાં વરઃ
પછી તેઓ એકત્ર થયા અને મને કહ્યું, 'નારદ, તું કોઈ વર માંગ.'
અયમેવ વરો મહ્યં દેયો દેવૈઃ સુતોષિતૈઃ
મને દેવતાઓથી પ્રસન્ન થઈને આ જ વર મળવું જોઈએ.
એવમસ્ત્વિતિ દેવેશૈઃ પ્રતિજ્ઞાતં તદા મુને
મુને, ત્યારે દેવોના સ્વામીોએ 'એવું જ થશે' કહીને વચન આપ્યું.
એવમુક્ત્વા કલા મુક્તા દેવૈસ્ત્રિપુરુષૈઃ સ્વયમ્
એવું કહીને, ત્રણેય દેવોએ પોતે જ એ ભાગ મુક્ત કર્યો.
તતો મયા દ્વિજૈઃ સાર્ધં શાલાગ્રે સ્થાનરક્ષણમ્
પછી મેં બ્રાહ્મણો સાથે મળીને શાળાના આગલા ભાગમાં સ્થાનની રક્ષા કરી.
પીડ્યમાના યદા વિપ્રાઃ કેનાપિ ચ ભવંતિ હિ
જ્યારે બ્રાહ્મણો કોઈના કારણે પીડાય છે,
યામે તૃતીયે સામાનિ તારસ્વરમધીત્ય ચ 1.2.53.
ત્રીજા પ્રહરમાં, તારા સ્વરમાં સામ ગીતો ગાઈને,
સપ્તાહાદ્વર્ષમધ્યાદ્વા ત્રિવર્ષાદ્ભસ્મતાં વ્રજેત્
સાત દિવસમાં, કે વર્ષના મધ્યમાં, કે ત્રણ વર્ષ પછી, એ ભસ્મ થઈ જાય છે.
સત્યેન તેન નો વૈરી ભસ્મીભવતુ હ ક્ષણાત્
એ સત્યના કારણે, અમારો દુશ્મન પળમાં ભસ્મ થઈ જાય.
શાલાં ત્રિપુરુષાં તત્ર યઃ પશ્યતિ દિનેદિને
જે વ્યક્તિ ત્યાં રોજ ત્રણ દેવોની શાળા જુએ છે,
ઇતિ ત્રિપુરુષશાલામાહાત્મ્યમ્ નારદ ઉવાચ અથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ મદીયસરસો મહત્
આ રીતે ત્રણ દેવોની શાળાનું મહાત્મ્ય છે. નારદ બોલ્યા: હવે હું મારા સરોવરનું મહાત્મ્ય કહું છું.
માહાત્મ્યમતુલં પાર્થ દેવાનામપિ દુર્લભમ્
પાર્થ, અહીંનું મહાત્મ્ય અદ્વિતीय છે, અને દેવતાઓ માટે પણ એ મેળવવું અઘરું છે.
મૃત્તિકા તામ્રપાત્રેણ ત્યક્તા બાહ્યે તતઃ સ્વયમ્
માટીને તાંબાના વાસણમાં રાખી, પછી બહાર અલગ મૂકી દેવામાં આવી.
તત્તત્ર સરસિ ક્ષિપ્તં તેન સંપૂરિતં સરઃ
એ માટી સરોવરમાં ફેંકવામાં આવી, અને એથી સરોવર ભરાઈ ગયું.
શ્રાદ્ધં યઃ કુરુતે તત્ર સ્નાત્વા દાનં વિશેષતઃ
જે કોઈ ત્યાં સ્નાન કરીને શ્રાદ્ધ કરે છે, ખાસ કરીને દાન આપે છે,