મજ્જાતો મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ
મજ્જા, ચરબી અને વસા, હે દ્વિજ, એમાંથી પણ છે.
રક્તસ્ય ચરમસ્યાત્ર ગર્તા દ્વ્યંજલયઃ સ્મૃતાઃ
અહીં અંતિમ રક્ત માટેની ખાડો બે મુઠી જેટલી કહેવાય છે.
સીવન્યશ્ચ તથા સપ્ત પંચ મૂર્ધાનમાસ્થિતાઃ
આ રીતે સાત શિવન્ય અને પાંચ મસ્તક પર સ્થિત છે.
નાડ્યઃ સર્વાઃ પ્રવર્તંતે નાભિપદ્માત્તથાત્ર ચ
બધી નાડીઓ અહીં નાભિ કમળમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નાસિકાદ્વારમાસાદ્ય સંસ્થિતે દેહવર્ધને
નાસિકાના દ્વાર સુધી પહોંચી, તે શરીરના વિકાસમાં સ્થિર રહે છે.
પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન પણ છે.
ઉચ્છ્વાસશ્ચૈવ નિઃશ્વાસો હ્યન્નપાનપ્રવેશનમ્
શ્વાસ લેવું અને છોડવું, તેમજ અન્ન અને પાણીનો પ્રવેશ.
ત્યાગો વિણ્મૂત્રશુક્રાણાં ગર્ભવિસ્રવણં તથા 1.2.50.
મળ, મૂત્ર અને શુક્રનો ત્યાગ તથા ગર્ભનું વિસર્જન પણ.
સમાનો ધારયત્યન્નં વિવેચયતિ ચાપ્યથ
સમાન અન્નને ધરે છે અને તેને અલગ પણ કરે છે.
વાક્પ્રવૃત્તિપ્રદોદ્ગારે પ્રયત્ને સર્વકર્મણામ્
વાણીની પ્રવૃત્તિ, ડકાર અને સર્વ કર્મોમાં પ્રયત્ન તે આપે છે.
વ્યાનો હૃદિ સ્થિતો નિત્યં તથા દેહચરોપિ ચ
વ્યાન હંમેશા હૃદયમાં સ્થિત છે અને શરીરમાં ફરતો રહે છે.
પાચકો રજકશ્ચૈવ સાધકાલોચકૌ તથા
પાચક, રાજક, સાધક અને આલોચક એમ નામ ધરાવે છે.
પાચકસ્તુ પચત્યન્નં નિત્યં પક્વાશયે સ્થિત.
પાચક પેટે સ્થિત રહીને અન્નને સતત પાચે છે.
સાધકો હૃદિસંસ્થશ્ચ બુદ્ધ્યાદ્યુત્સાહકારકઃ
સાધક હૃદયમાં સ્થિત રહી બુદ્ધિ અને ઉત્સાહનું કારણ બને છે.
ત્વક્સંસ્થો ભ્રાજકો દેહં ભ્રાજયેન્નિર્મલીકૃતઃ
ભ્રાજક ચામડીમાં રહી શરીરને શુદ્ધ અને તેજસ્વી બનાવે છે.
આલંબકસ્તથા દેહે પંચધા સોમ ઉચ્યતે
આલંબક શરીરમાં છે અને સોમને પાંચ પ્રકારનો કહે છે.
બોધકો રસનાસ્થશ્ચ રસાનામવબોધકઃ
બોધક જીભમાં રહી રસોને ઓળખે છે.
સર્વસંધિગતશ્ચૈવ શ્લેષ્મણઃ શ્લેષ્મકૃત્તથા 1.2.50.
શ્લેષ્મા સર્વ સંધિઓમાં રહેલો છે અને શ્લેષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.
એવં વાય્વગ્નિસોમૈશ્ચ દેહઃ સંધારિતસ્ત્વસૌ
આ રીતે વાયુ, અગ્નિ અને સોમથી શરીર ટકેલું છે.
પાર્થિવાનીહ જાનીહિ ઘ્રાણકેશનખાનિ ચ
અહીં પૃથ્વી તત્વ જાણ, જેમ કે નાક, વાળ અને નખ.
નાભિર્મેદો યકૃન્મજ્જા અંત્રમામાશયઃ શિરા
નાભિ, ચરબી, યકૃત, મજ્જા, આંતરડાં, પેટ અને શિરાઓ—
નેત્રયોર્મડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકમ્
આંખોના સફેદ ગોળ ભાગ પિતૃકૃપાથી મળેલા છે અને કફથી બનેલા છે.
પક્ષ્મમણ્ડલમેકં તુ દ્વિતીયં ચર્મમણ્ડલમ્
એક ગોળક પાંપણોનો છે અને બીજો ચામડીનો ગોળક છે.
દૃઙ્મણ્ડલં પંચમં તુ નેત્રં સ્યાત્પંચમણ્ડલમ્
ત્રીજો ગોળક કાચબનું છે અને પાંચમો આખું આંખનું ગોળક છે.
ઉપાંગો નેત્રપર્યંતો નાસા મૂલમપાંગકઃ
આંખના બહારના ખૂણાથી લઈ નાક સુધીનો ભાગ, આંગનું મૂળ કહેવાય છે.
અસૃઙ્માંસમયી જિહ્વા સર્વેષામેવ દેહિનામ્
લોહી અને માંસથી બનેલી જીભ સર્વે જીવધારીઓમાં હોય છે.
એવમત્ર સ્થિતે જીવો દેહેઽસ્મિન્સપ્તસપ્તકે
આ રીતે, જીવ આ શરીરમાં, સાત સાતના સમૂહમાં વસે છે.
ત્વગસૃગ્માંસમિત્યાહુસ્ત્રિકં માતૃસમુદ્ભવમ્ 1.2.50.
ચામડી, લોહી અને માંસ—આ ત્રણે માતા પાસેથી મળે છે.
એવં ભૂતમયં દેહં પંચભૂતસમુદ્ભવૈઃ
આ રીતે, શરીર પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે.
તદન્નં પિણ્ડકવલૈર્ગ્રાસૈર્ભુક્તં ચ દેહિભિઃ
એ જ ખોરાક, જે જીવધારીઓ ટુકડાં અને ગટકથી ખાય છે,