તલાતલં તથા ગુલ્ફૌ જંઘે ચાસ્ય મહાતલમ્
ગટ્ટા પાસે તલાતલ છે અને પગની પિંડળી મહાતલ છે.
નાભિં મહીતલં પ્રાહુર્ભુવર્લોકમથોદરમ્
નાભિને પૃથ્વી લોક કહે છે અને પેટ ભૂવર્લોક કહેવાય છે.
નેત્રે તપઃ સત્યલોકં શીર્ષદેશં વદંતિ ચ
આંખો તપલોક છે અને માથું સત્યલોક કહેવાય છે.
તથાત્ર ધાતવઃ સપ્ત નામતસ્તાન્નિબોધ મે
આ શરીરમાં સાત ધાતુઓ છે, એમના નામ મારી પાસેથી સાંભળો.
અસ્થ્નામત્ર શતાનિ સ્યુસ્ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચ
શરીરમાં હાડકાંની સંખ્યા ત્રણસો સાઠ છે.
ષટ્પંચાશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ નવૈવ તુ
અને છપંછાસ હજાર અને નવ વધુ છે.
સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ
આ શરીર ત્રણ અડધી ગણતરી જેટલા વાળના મૂળથી બધે ઢંકાયેલું છે.
ષડંગાનિ પ્રધાનાનિ કથ્યમાનાનિ મે શૃણુ 1.2.50.
મારા પાસેથી મુખ્ય છ અંગો કેવી રીતે કહેવાય છે એ સાંભળો.
અંત્રાણ્યત્ર તથા ત્રીણિ સાર્ધવ્યામત્રયાણિ ચ
શરીરમાં ત્રણ આંતરડાં છે, દરેકનું લંબાઈ એક અડધા હાથ જેટલી છે.
ઊર્ધ્વનાલમધોવક્ત્રં હૃદિ પદ્મં પ્રકીર્ત્યતે
ઉપરનું છેડું નળી છે, નીચેનું છેડું મોઢું છે અને હૃદયમાં કમળ કહેવાય છે.
મજ્જાતો મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ
મજ્જા, ચરબી અને વસા, હે દ્વિજ, એમાંથી પણ છે.
રક્તસ્ય ચરમસ્યાત્ર ગર્તા દ્વ્યંજલયઃ સ્મૃતાઃ
અહીં અંતિમ રક્ત માટેની ખાડો બે મુઠી જેટલી કહેવાય છે.
સીવન્યશ્ચ તથા સપ્ત પંચ મૂર્ધાનમાસ્થિતાઃ
આ રીતે સાત શિવન્ય અને પાંચ મસ્તક પર સ્થિત છે.
નાડ્યઃ સર્વાઃ પ્રવર્તંતે નાભિપદ્માત્તથાત્ર ચ
બધી નાડીઓ અહીં નાભિ કમળમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નાસિકાદ્વારમાસાદ્ય સંસ્થિતે દેહવર્ધને
નાસિકાના દ્વાર સુધી પહોંચી, તે શરીરના વિકાસમાં સ્થિર રહે છે.
પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન પણ છે.
ઉચ્છ્વાસશ્ચૈવ નિઃશ્વાસો હ્યન્નપાનપ્રવેશનમ્
શ્વાસ લેવું અને છોડવું, તેમજ અન્ન અને પાણીનો પ્રવેશ.
ત્યાગો વિણ્મૂત્રશુક્રાણાં ગર્ભવિસ્રવણં તથા 1.2.50.
મળ, મૂત્ર અને શુક્રનો ત્યાગ તથા ગર્ભનું વિસર્જન પણ.
સમાનો ધારયત્યન્નં વિવેચયતિ ચાપ્યથ
સમાન અન્નને ધરે છે અને તેને અલગ પણ કરે છે.
વાક્પ્રવૃત્તિપ્રદોદ્ગારે પ્રયત્ને સર્વકર્મણામ્
વાણીની પ્રવૃત્તિ, ડકાર અને સર્વ કર્મોમાં પ્રયત્ન તે આપે છે.
વ્યાનો હૃદિ સ્થિતો નિત્યં તથા દેહચરોપિ ચ
વ્યાન હંમેશા હૃદયમાં સ્થિત છે અને શરીરમાં ફરતો રહે છે.
પાચકો રજકશ્ચૈવ સાધકાલોચકૌ તથા
પાચક, રાજક, સાધક અને આલોચક એમ નામ ધરાવે છે.
પાચકસ્તુ પચત્યન્નં નિત્યં પક્વાશયે સ્થિત.
પાચક પેટે સ્થિત રહીને અન્નને સતત પાચે છે.
સાધકો હૃદિસંસ્થશ્ચ બુદ્ધ્યાદ્યુત્સાહકારકઃ
સાધક હૃદયમાં સ્થિત રહી બુદ્ધિ અને ઉત્સાહનું કારણ બને છે.
ત્વક્સંસ્થો ભ્રાજકો દેહં ભ્રાજયેન્નિર્મલીકૃતઃ
ભ્રાજક ચામડીમાં રહી શરીરને શુદ્ધ અને તેજસ્વી બનાવે છે.
આલંબકસ્તથા દેહે પંચધા સોમ ઉચ્યતે
આલંબક શરીરમાં છે અને સોમને પાંચ પ્રકારનો કહે છે.
બોધકો રસનાસ્થશ્ચ રસાનામવબોધકઃ
બોધક જીભમાં રહી રસોને ઓળખે છે.
સર્વસંધિગતશ્ચૈવ શ્લેષ્મણઃ શ્લેષ્મકૃત્તથા 1.2.50.
શ્લેષ્મા સર્વ સંધિઓમાં રહેલો છે અને શ્લેષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.
એવં વાય્વગ્નિસોમૈશ્ચ દેહઃ સંધારિતસ્ત્વસૌ
આ રીતે વાયુ, અગ્નિ અને સોમથી શરીર ટકેલું છે.
પાર્થિવાનીહ જાનીહિ ઘ્રાણકેશનખાનિ ચ
અહીં પૃથ્વી તત્વ જાણ, જેમ કે નાક, વાળ અને નખ.