કરપત્રસમસ્પર્શં કરસંસ્પર્શનાદિકમ્
એને તીખા પાન જેવી સ્પર્શ અને હાથના બીજા સ્પર્શ અનુભવાય છે.
પ્રાક્કર્મવશગસ્યાસ્ય ગર્ભજ્ઞાનં ચ નશ્યતિ
પહેલાંના કર્મના પ્રભાવથી એનું ગર્ભનું જ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે.
અસ્થિપટ્ટતુલાસ્તંભસ્નાયુબંધેન યંત્રિતમ્
એ હાડકાં, પડ, થાંભલા અને સ્નાયુઓના બંધથી બાંધીને રાખાયેલું છે.
સપ્તભિત્તિસુસંબદ્ધં છન્નં રોમ તૃણૈરપિ
સાત ભીંતોથી મજબૂત રીતે જોડાયેલું અને વાળ જેવી ઘાસથી ઢાંકાયેલું છે.
ઓષ્ઠદ્વયકપાટં ચ દંતાર્ગલવિમુદ્રિતમ્
દોઢોંઠો એ દરવાજા જેવું છે, અને દાંત એ દરવાજાને બંધ કરનારી વાડ છે.
જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલસ્થિતમ્
આ શરીર વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે અને સમયના અગ્નિમુખમાં રહે છે.
એવં સંજાયતે પુંસો દેહગેહમિદં દ્વિજ
હે દ્વિજ, આ રીતે મનુષ્યનું શરીર-મકાન જન્મે છે.
મોક્ષં સ્વર્ગં ચ નરકમાસ્તે સંસાધયન્નપિ
મનુષ્ય સંસારના કામો કરતાં-કરતાં, મુક્તિ, સ્વર્ગ કે નર્ક પ્રાપ્ત કરે છે.
શરીરલક્ષણં શ્રોતું પુનરિચ્છામિ તદ્વદ
હું ફરીથી શરીરના લક્ષણો સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને એ મને કહો.
પાદમૂલં ચ પાતાલં પ્રપદં ચ રસાતલમ્
પગના તળિયા પાતાળ છે અને પગની આગળની ભાગ રસાતળ છે.
તલાતલં તથા ગુલ્ફૌ જંઘે ચાસ્ય મહાતલમ્
ગટ્ટા પાસે તલાતલ છે અને પગની પિંડળી મહાતલ છે.
નાભિં મહીતલં પ્રાહુર્ભુવર્લોકમથોદરમ્
નાભિને પૃથ્વી લોક કહે છે અને પેટ ભૂવર્લોક કહેવાય છે.
નેત્રે તપઃ સત્યલોકં શીર્ષદેશં વદંતિ ચ
આંખો તપલોક છે અને માથું સત્યલોક કહેવાય છે.
તથાત્ર ધાતવઃ સપ્ત નામતસ્તાન્નિબોધ મે
આ શરીરમાં સાત ધાતુઓ છે, એમના નામ મારી પાસેથી સાંભળો.
અસ્થ્નામત્ર શતાનિ સ્યુસ્ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચ
શરીરમાં હાડકાંની સંખ્યા ત્રણસો સાઠ છે.
ષટ્પંચાશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ નવૈવ તુ
અને છપંછાસ હજાર અને નવ વધુ છે.
સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ
આ શરીર ત્રણ અડધી ગણતરી જેટલા વાળના મૂળથી બધે ઢંકાયેલું છે.
ષડંગાનિ પ્રધાનાનિ કથ્યમાનાનિ મે શૃણુ 1.2.50.
મારા પાસેથી મુખ્ય છ અંગો કેવી રીતે કહેવાય છે એ સાંભળો.
અંત્રાણ્યત્ર તથા ત્રીણિ સાર્ધવ્યામત્રયાણિ ચ
શરીરમાં ત્રણ આંતરડાં છે, દરેકનું લંબાઈ એક અડધા હાથ જેટલી છે.
ઊર્ધ્વનાલમધોવક્ત્રં હૃદિ પદ્મં પ્રકીર્ત્યતે
ઉપરનું છેડું નળી છે, નીચેનું છેડું મોઢું છે અને હૃદયમાં કમળ કહેવાય છે.
મજ્જાતો મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ
મજ્જા, ચરબી અને વસા, હે દ્વિજ, એમાંથી પણ છે.
રક્તસ્ય ચરમસ્યાત્ર ગર્તા દ્વ્યંજલયઃ સ્મૃતાઃ
અહીં અંતિમ રક્ત માટેની ખાડો બે મુઠી જેટલી કહેવાય છે.
સીવન્યશ્ચ તથા સપ્ત પંચ મૂર્ધાનમાસ્થિતાઃ
આ રીતે સાત શિવન્ય અને પાંચ મસ્તક પર સ્થિત છે.
નાડ્યઃ સર્વાઃ પ્રવર્તંતે નાભિપદ્માત્તથાત્ર ચ
બધી નાડીઓ અહીં નાભિ કમળમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
નાસિકાદ્વારમાસાદ્ય સંસ્થિતે દેહવર્ધને
નાસિકાના દ્વાર સુધી પહોંચી, તે શરીરના વિકાસમાં સ્થિર રહે છે.
પ્રાણાપાનસમાનાશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન પણ છે.
ઉચ્છ્વાસશ્ચૈવ નિઃશ્વાસો હ્યન્નપાનપ્રવેશનમ્
શ્વાસ લેવું અને છોડવું, તેમજ અન્ન અને પાણીનો પ્રવેશ.
ત્યાગો વિણ્મૂત્રશુક્રાણાં ગર્ભવિસ્રવણં તથા 1.2.50.
મળ, મૂત્ર અને શુક્રનો ત્યાગ તથા ગર્ભનું વિસર્જન પણ.
સમાનો ધારયત્યન્નં વિવેચયતિ ચાપ્યથ
સમાન અન્નને ધરે છે અને તેને અલગ પણ કરે છે.
વાક્પ્રવૃત્તિપ્રદોદ્ગારે પ્રયત્ને સર્વકર્મણામ્
વાણીની પ્રવૃત્તિ, ડકાર અને સર્વ કર્મોમાં પ્રયત્ન તે આપે છે.