મધ્યે ક્લીબસ્તુ વામે સ્ત્રી દક્ષિણે પુરુષસ્તથા
મધ્યમાં એ નપુંસક હોય છે; ડાબી બાજુએ સ્ત્રી અને જમણી બાજુએ પુરુષ બને છે.
યસ્યાં તિષ્ઠત્યસૌ યોનૌ તાં ચ વેત્તિ ન સંશયઃ
જે જગ્યાએ એ ગર્ભમાં રહે છે, એ ચોક્કસ રીતે જાણી શકાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અંધે તમસિ કિં દૃશ્યો ગંધાન્મોહં દૃઢં લભેત્
અંધકારમાં શું જોઈ શકાય? એને સુગંધોની ભારે ભ્રાંતિ થાય છે.
વ્યાયામે લભતે માતુઃ ક્લેશં વ્યાધેશ્ચ વેદનામ્
હલનચલનથી એ માતાના દુઃખ અને રોગની પીડા અનુભવે છે.
સૌકુમાર્યાદ્રુજં તીવ્રાં જનયંતિ ચ તસ્ય તે
એની નાજુકતાને કારણે એ દુઃખો તેને ભારે પીડા આપે છે.
સંતપ્યતે ભૃશં ગર્ભે કર્મભિશ્ચ પુરાતનૈઃ
એ ગર્ભમાં પોતાનાં જૂનાં કર્મોથી બહુ જ તપાય છે.
જન્મ ચેદહમાપ્સ્યામિ માનુષ્યે જીવિતં તથા
જો હું જન્મ પામું અને માનવ જીવન પણ મેળવો—
એવં તુ ચિંતયાનસ્ય સીમંતોન્નયનાદનુ
આવી રીતે વિચારીને, વાળની રેખા છૂટતી વખતે—
તતઃ સ્વકાલે સંપૂર્ણે સૂતિમારુતચાલિતઃ ।।1.2.49.
પછી, યોગ્ય સમય પૂરું થાય ત્યારે, જન્મના વાયુથી હલનચલન થાય છે.
અધોમુખઃ સંકટેન યોનિદ્વારેણ નિઃસરેત્
પગ ઉપર અને માથું નીચે રાખીને, સાંકડી રસ્તે એ ગર્ભમાંથી બહાર આવે છે.
કરપત્રસમસ્પર્શં કરસંસ્પર્શનાદિકમ્
એને તીખા પાન જેવી સ્પર્શ અને હાથના બીજા સ્પર્શ અનુભવાય છે.
પ્રાક્કર્મવશગસ્યાસ્ય ગર્ભજ્ઞાનં ચ નશ્યતિ
પહેલાંના કર્મના પ્રભાવથી એનું ગર્ભનું જ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે.
અસ્થિપટ્ટતુલાસ્તંભસ્નાયુબંધેન યંત્રિતમ્
એ હાડકાં, પડ, થાંભલા અને સ્નાયુઓના બંધથી બાંધીને રાખાયેલું છે.
સપ્તભિત્તિસુસંબદ્ધં છન્નં રોમ તૃણૈરપિ
સાત ભીંતોથી મજબૂત રીતે જોડાયેલું અને વાળ જેવી ઘાસથી ઢાંકાયેલું છે.
ઓષ્ઠદ્વયકપાટં ચ દંતાર્ગલવિમુદ્રિતમ્
દોઢોંઠો એ દરવાજા જેવું છે, અને દાંત એ દરવાજાને બંધ કરનારી વાડ છે.
જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલસ્થિતમ્
આ શરીર વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે અને સમયના અગ્નિમુખમાં રહે છે.
એવં સંજાયતે પુંસો દેહગેહમિદં દ્વિજ
હે દ્વિજ, આ રીતે મનુષ્યનું શરીર-મકાન જન્મે છે.
મોક્ષં સ્વર્ગં ચ નરકમાસ્તે સંસાધયન્નપિ
મનુષ્ય સંસારના કામો કરતાં-કરતાં, મુક્તિ, સ્વર્ગ કે નર્ક પ્રાપ્ત કરે છે.
શરીરલક્ષણં શ્રોતું પુનરિચ્છામિ તદ્વદ
હું ફરીથી શરીરના લક્ષણો સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને એ મને કહો.
પાદમૂલં ચ પાતાલં પ્રપદં ચ રસાતલમ્
પગના તળિયા પાતાળ છે અને પગની આગળની ભાગ રસાતળ છે.
તલાતલં તથા ગુલ્ફૌ જંઘે ચાસ્ય મહાતલમ્
ગટ્ટા પાસે તલાતલ છે અને પગની પિંડળી મહાતલ છે.
નાભિં મહીતલં પ્રાહુર્ભુવર્લોકમથોદરમ્
નાભિને પૃથ્વી લોક કહે છે અને પેટ ભૂવર્લોક કહેવાય છે.
નેત્રે તપઃ સત્યલોકં શીર્ષદેશં વદંતિ ચ
આંખો તપલોક છે અને માથું સત્યલોક કહેવાય છે.
તથાત્ર ધાતવઃ સપ્ત નામતસ્તાન્નિબોધ મે
આ શરીરમાં સાત ધાતુઓ છે, એમના નામ મારી પાસેથી સાંભળો.
અસ્થ્નામત્ર શતાનિ સ્યુસ્ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચ
શરીરમાં હાડકાંની સંખ્યા ત્રણસો સાઠ છે.
ષટ્પંચાશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ નવૈવ તુ
અને છપંછાસ હજાર અને નવ વધુ છે.
સાર્ધાભિસ્તિસૃભિશ્છન્નં સમંતાદ્રોમકોટિભિઃ
આ શરીર ત્રણ અડધી ગણતરી જેટલા વાળના મૂળથી બધે ઢંકાયેલું છે.
ષડંગાનિ પ્રધાનાનિ કથ્યમાનાનિ મે શૃણુ 1.2.50.
મારા પાસેથી મુખ્ય છ અંગો કેવી રીતે કહેવાય છે એ સાંભળો.
અંત્રાણ્યત્ર તથા ત્રીણિ સાર્ધવ્યામત્રયાણિ ચ
શરીરમાં ત્રણ આંતરડાં છે, દરેકનું લંબાઈ એક અડધા હાથ જેટલી છે.
ઊર્ધ્વનાલમધોવક્ત્રં હૃદિ પદ્મં પ્રકીર્ત્યતે
ઉપરનું છેડું નળી છે, નીચેનું છેડું મોઢું છે અને હૃદયમાં કમળ કહેવાય છે.