અથ યો મિશ્રકર્મા સ્યાત્તિર્યક્ત્વં પ્રતિપદ્યતે
પણ જેનું કર્મ મિશ્ર હોય છે, તે પશુ અવસ્થામાં જાય છે.
યસ્ય પુણ્યં પૃથુતરં પાપમલ્પં હિ જાયતે
જેનું પુણ્ય વધારે અને પાપ ઓછું હોય છે, તે એ રીતે જન્મે છે.
પાપં પૃથુતરં યસ્ય પુણ્યમલ્પતરં ભવેત્
અને જેનું પાપ વધારે અને પુણ્ય ઓછું હોય છે, તે એ રીતે બને છે.
તત્ર માનુષસંભૂતિં શૃણુ યાદૃગસૌ ભવેત્
હવે માનવ જન્મ વિશે સાંભળ, અને તે કેવો હોય છે તે જાણ.
સર્વદોષવિનિર્મુક્તો જીવઃ સંસરતે સ્ફુટમ્
જે જીવ સર્વ દોષોથી મુક્ત છે, તે સ્પષ્ટ રીતે સંસાર કરે છે.
જીવઃ પ્રવિષ્ટો ગર્ભં તુ કલલે પ્રતિતિષ્ઠતિ
જીવ ગર્ભમાં પ્રવેશે છે અને કલલમાં સ્થિર થાય છે.
દ્વિતીયં તુ તથા માસં ઘનીભૂતઃ સ તિષ્ઠતિ
બીજા મહિને પણ એ જ રીતે ગાઢ બનીને રહે છે.
અસ્થીનિ ચ તથા માસિ જાયંતે ચ ચતુર્થકે
ચોથા મહિને એના હાડકાં પણ એ જ રીતે બનવા લાગે છે.
સપ્તમે ચ તથા માસિ પ્રબોધશ્ચાસ્ય જાયતે 1.2.49.
સાતમા મહિને તેમાં જાગૃતિ આવે છે.
અષ્ટમે નવમે માસિ ભૃશમુદ્વિજતે તતઃ
આઠમા અને નવમા મહિને એ ખૂબ જ દુઃખી થાય છે.
મધ્યે ક્લીબસ્તુ વામે સ્ત્રી દક્ષિણે પુરુષસ્તથા
મધ્યમાં એ નપુંસક હોય છે; ડાબી બાજુએ સ્ત્રી અને જમણી બાજુએ પુરુષ બને છે.
યસ્યાં તિષ્ઠત્યસૌ યોનૌ તાં ચ વેત્તિ ન સંશયઃ
જે જગ્યાએ એ ગર્ભમાં રહે છે, એ ચોક્કસ રીતે જાણી શકાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અંધે તમસિ કિં દૃશ્યો ગંધાન્મોહં દૃઢં લભેત્
અંધકારમાં શું જોઈ શકાય? એને સુગંધોની ભારે ભ્રાંતિ થાય છે.
વ્યાયામે લભતે માતુઃ ક્લેશં વ્યાધેશ્ચ વેદનામ્
હલનચલનથી એ માતાના દુઃખ અને રોગની પીડા અનુભવે છે.
સૌકુમાર્યાદ્રુજં તીવ્રાં જનયંતિ ચ તસ્ય તે
એની નાજુકતાને કારણે એ દુઃખો તેને ભારે પીડા આપે છે.
સંતપ્યતે ભૃશં ગર્ભે કર્મભિશ્ચ પુરાતનૈઃ
એ ગર્ભમાં પોતાનાં જૂનાં કર્મોથી બહુ જ તપાય છે.
જન્મ ચેદહમાપ્સ્યામિ માનુષ્યે જીવિતં તથા
જો હું જન્મ પામું અને માનવ જીવન પણ મેળવો—
એવં તુ ચિંતયાનસ્ય સીમંતોન્નયનાદનુ
આવી રીતે વિચારીને, વાળની રેખા છૂટતી વખતે—
તતઃ સ્વકાલે સંપૂર્ણે સૂતિમારુતચાલિતઃ ।।1.2.49.
પછી, યોગ્ય સમય પૂરું થાય ત્યારે, જન્મના વાયુથી હલનચલન થાય છે.
અધોમુખઃ સંકટેન યોનિદ્વારેણ નિઃસરેત્
પગ ઉપર અને માથું નીચે રાખીને, સાંકડી રસ્તે એ ગર્ભમાંથી બહાર આવે છે.
કરપત્રસમસ્પર્શં કરસંસ્પર્શનાદિકમ્
એને તીખા પાન જેવી સ્પર્શ અને હાથના બીજા સ્પર્શ અનુભવાય છે.
પ્રાક્કર્મવશગસ્યાસ્ય ગર્ભજ્ઞાનં ચ નશ્યતિ
પહેલાંના કર્મના પ્રભાવથી એનું ગર્ભનું જ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે.
અસ્થિપટ્ટતુલાસ્તંભસ્નાયુબંધેન યંત્રિતમ્
એ હાડકાં, પડ, થાંભલા અને સ્નાયુઓના બંધથી બાંધીને રાખાયેલું છે.
સપ્તભિત્તિસુસંબદ્ધં છન્નં રોમ તૃણૈરપિ
સાત ભીંતોથી મજબૂત રીતે જોડાયેલું અને વાળ જેવી ઘાસથી ઢાંકાયેલું છે.
ઓષ્ઠદ્વયકપાટં ચ દંતાર્ગલવિમુદ્રિતમ્
દોઢોંઠો એ દરવાજા જેવું છે, અને દાંત એ દરવાજાને બંધ કરનારી વાડ છે.
જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલસ્થિતમ્
આ શરીર વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખથી ઘેરાયેલું છે અને સમયના અગ્નિમુખમાં રહે છે.
એવં સંજાયતે પુંસો દેહગેહમિદં દ્વિજ
હે દ્વિજ, આ રીતે મનુષ્યનું શરીર-મકાન જન્મે છે.
મોક્ષં સ્વર્ગં ચ નરકમાસ્તે સંસાધયન્નપિ
મનુષ્ય સંસારના કામો કરતાં-કરતાં, મુક્તિ, સ્વર્ગ કે નર્ક પ્રાપ્ત કરે છે.
શરીરલક્ષણં શ્રોતું પુનરિચ્છામિ તદ્વદ
હું ફરીથી શરીરના લક્ષણો સાંભળવા ઈચ્છું છું, કૃપા કરીને એ મને કહો.
પાદમૂલં ચ પાતાલં પ્રપદં ચ રસાતલમ્
પગના તળિયા પાતાળ છે અને પગની આગળની ભાગ રસાતળ છે.