ધન્યસ્ય હિ ગૃહસ્થસ્ય કૃપયૈવ દ્વિજોત્તમાઃ
હા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ધન્ય ગૃહસ્થની કૃપાથી જ આવું થાય છે—
તત્ત્વં ગેહાનિ ચાસ્માકં પાદચંક્રમણેન ચ
એ સત્ય અમારા ઘરમાં આવે છે અને તમારા પદસ્પર્શથી પણ પવિત્રતા મળે છે.
તદહં સમ્યગિચ્છામિ દત્તં પરમભોજનમ્
તેથી હું સાચા હૃદયથી શ્રેષ્ઠ ભોજન અર્પણ કરવા ઈચ્છું છું.
ઇત્યેતદતિથેઃ શ્રુત્વા હારીતઃ પુત્રમબ્રવીત્
આ રીતે અતિથિનું વચન સાંભળીને, હારીતે પોતાના પુત્રને કહ્યું.
દ્વિજં ચ તર્પયિષ્યામિ દત્ત્વા પરમભોજનમ્
હું શ્રેષ્ઠ ભોજન આપી બ્રાહ્મણને તૃપ્ત કરીશ.
સુતેન કિલ જાતેન જાયતે ચાનૃણઃ પિતા
કહવામાં આવે છે કે પુત્રના જન્મથી પિતા ઋણમુક્ત થાય છે.
ભોજનં દ્વિપ્રકારં ચ પ્રવિભાગસ્તયોરયમ્
ભોજન બે પ્રકારનું હોય છે, અને એનું વિભાજન આ રીતે થાય છે.
તત્ર યત્પ્રાકૃતં નામ પ્રકૃતિપ્રમુખસ્ય તત્
એમાંથી જે સામાન્ય કહેવાય છે, તે પ્રકૃતિમાં શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિને મળે છે.
ષડ્રસં ભોજનં તચ્ચ પંચભેદં વદંતિ ચ 1.2.49.
છહ સ્વાદ ધરાવતું ખોરાક પાંચ પ્રકારનું કહેવાય છે.
યથાપરં પરંનામ પ્રોક્તં પરમભોજનમ્
જે ખોરાકમાં શ્રેષ્ઠતા હોય છે, તેને 'પરમ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.
તતો નાનાપ્રકારસ્ય ધર્મસ્ય શ્રવણં હિ યત્
પછી અનેક પ્રકારના ધર્મના શ્રવણનું મહત્વ આવે છે.
તદ્દાસ્યામિ દ્વિજાગ્ર્યાય પૃચ્છ વિપ્ર યદિચ્છસિ
હું એ બધું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપું છું; બ્રાહ્મણ, તું જે ઇચ્છે છે તે પૂછ.
મનસૈવ પ્રશસ્યામું પ્રશ્નમેનમથાકરોત્
તે બ્રાહ્મણે મનમાં તેની પ્રશંસા કરી અને પછી આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
કથં સંજાયતે જંતુઃ કથં ચાપિ પ્રલીયતે
જીવ કેવી રીતે જન્મે છે અને કેવી રીતે લય પામે છે?
છંદોગીતમમું પ્રશ્નં શક્ત્યા વક્ષ્યામિ તે દ્વિજ
બ્રાહ્મણ, હું તારી આ પ્રશ્નનો ઉત્તર છંદબદ્ધ ગીત રૂપે મારી શક્તિ પ્રમાણે આપીશ.
જનને ત્રિવિધં કર્મ હેતુર્જંતોર્ભવેત્કિલ
જીવનના જન્મમાં ત્રણ પ્રકારના કર્મ કારણ બને છે.
તત્ર યઃ સાત્ત્વિકો નામ સ સ્વર્ગં પ્રતિપદ્યતે
આમાંથી જેનું કર્મ સાત્ત્વિક હોય છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.
તથા યસ્તામસો નામ નરકં પ્રતિપદ્યતે
અને જેનું કર્મ તામસિક હોય છે, તે નરક પામે છે.
મહતાં દર્શનસ્પર્શૈરુપભોગસહાસનૈઃ 1.2.49.
મહાન લોકોના દર્શન, સ્પર્શ, આનંદ અને હાસ્યથી,
સોઽપિ દુઃખદરિદ્રાદ્યૈર્વેષ્ટિતો વિકલેંદ્રિયઃ
એ પણ દુઃખ, ગરીબી અને અપૂર્ણ ઇન્દ્રિયો વડે ઘેરાય છે.
અથ યો મિશ્રકર્મા સ્યાત્તિર્યક્ત્વં પ્રતિપદ્યતે
પણ જેનું કર્મ મિશ્ર હોય છે, તે પશુ અવસ્થામાં જાય છે.
યસ્ય પુણ્યં પૃથુતરં પાપમલ્પં હિ જાયતે
જેનું પુણ્ય વધારે અને પાપ ઓછું હોય છે, તે એ રીતે જન્મે છે.
પાપં પૃથુતરં યસ્ય પુણ્યમલ્પતરં ભવેત્
અને જેનું પાપ વધારે અને પુણ્ય ઓછું હોય છે, તે એ રીતે બને છે.
તત્ર માનુષસંભૂતિં શૃણુ યાદૃગસૌ ભવેત્
હવે માનવ જન્મ વિશે સાંભળ, અને તે કેવો હોય છે તે જાણ.
સર્વદોષવિનિર્મુક્તો જીવઃ સંસરતે સ્ફુટમ્
જે જીવ સર્વ દોષોથી મુક્ત છે, તે સ્પષ્ટ રીતે સંસાર કરે છે.
જીવઃ પ્રવિષ્ટો ગર્ભં તુ કલલે પ્રતિતિષ્ઠતિ
જીવ ગર્ભમાં પ્રવેશે છે અને કલલમાં સ્થિર થાય છે.
દ્વિતીયં તુ તથા માસં ઘનીભૂતઃ સ તિષ્ઠતિ
બીજા મહિને પણ એ જ રીતે ગાઢ બનીને રહે છે.
અસ્થીનિ ચ તથા માસિ જાયંતે ચ ચતુર્થકે
ચોથા મહિને એના હાડકાં પણ એ જ રીતે બનવા લાગે છે.
સપ્તમે ચ તથા માસિ પ્રબોધશ્ચાસ્ય જાયતે 1.2.49.
સાતમા મહિને તેમાં જાગૃતિ આવે છે.
અષ્ટમે નવમે માસિ ભૃશમુદ્વિજતે તતઃ
આઠમા અને નવમા મહિને એ ખૂબ જ દુઃખી થાય છે.