વિનાશમાગતા પાર્થ કનકાનામ નામતઃ ૪૫.
પાર્થ, કનક નામની એ સ્ત્રી વિનાશ પામી.
શુશોચ હા કષ્ટમિતિ પાપોહમિતિ ચાસકૃત્ ૪૫.
તે વારંવાર 'હાય, કેટલું દુઃખદ છે! હું પાપી છું' એમ વિલાપ કરતો રહ્યો.
ઉપાવ્રજ્ય ચ હા કષ્ટં બ્રુવંસ્તં નંદભદ્રકમ્ ૪૫.
નંદભદ્ર પાસે જઈને તે સતત 'હાય, કેટલું દુઃખદ છે!' એમ કહેતો રહ્યો.
હા નંદભદ્ર યદ્યેવં તવાપ્યેવંવિધં ફલમ્ ૪૫.
'હાય નંદભદ્ર, જો આવું છે તો આવું જ ફળ તને પણ મળ્યું છે.'
ઇત્યાદિ બહુધા પ્રોચ્ય તત્તદ્વાક્યં તતસ્તતઃ ૪૫.
આ રીતે અનેક રીતે, વારંવાર વિવિધ વાતો કહેતો રહ્યો.
નંદભદ્ર સદા તુભ્યં વક્તુકામોસ્મિ કિંચન ૪૫.
નંદભદ્ર, હું હંમેશાં તને કંઈક કહેવા ઇચ્છું છું.
અપ્રસ્તાવં બ્રુવન્વાક્યં બૃહસ્પતિરપિધ્રુવમ્ ૪૫.
અપ્રસંગે વાત બોલવામાં તો બૃહસ્પતિ પણ કદીક ચૂકી જાય છે.
બ્રૂહિબ્રૂહિ ન મે કિંચિત્સાધુ ગોપ્યં પ્રિયં પરમ્ ૪૫.
કહે, કહે! મારા માટે કંઈ પણ સારા, ગુપ્ત કે પ્રિય એવી વાત નથી.
નવભિર્નવભિશ્ચૈવ વિમુક્તં વાગ્વિદૂષણૈઃ ૪૫.
નવ નવ વાણીના દોષોથી મુક્ત થયેલો,
સૌક્ષ્મ્યં સંખ્યાક્રમશ્ચાપિ નિર્ણયઃ સપ્રયોજનઃ ૪૫.
સૂક્ષ્મતા, ગણતરી, ક્રમ, નિશ્ચય અને હેતુ,
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચોદ્દિશ્ય ચોચ્યતે ૪૫.
તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષને ધ્યાનમાં રાખીને કહેવામાં આવે છે.
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ પ્રતિજ્ઞાય વિશેષતઃ ૪૫.
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિષે ખાસ વચન આપીને.
ઇદં પૂર્વમિદં પશ્ચાદ્વક્તવ્યં યત્ક્રમેણ હિ ૪૫.
આ પહેલા કહેવું જોઈએ, પછી બીજું. કારણ કે બધું ક્રમ પ્રમાણે જ કહેવું યોગ્ય છે.
દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ પ્રમાણં પ્રવિભાગતઃ ૪૫.
દોષો અને ગુણોનું માપ યોગ્ય રીતે અલગ પાડવું જોઈએ.
વાક્યજ્ઞેયેષુ ભિન્નેષુ યત્રાભેદઃ પ્રદૃશ્યતે ૪૫.
જે વાક્યો સમજવા જેવા છે, તેમાં ભલે અલગ અલગ હોય, પણ જ્યાં કોઈ ફરક દેખાતો નથી.
ઇતિ વાક્યગુણાનાં ચ વાગ્દોષાન્દ્વિનવ શ્રૃણુ ૪૫.
હવે વાણીના ગુણો અને બે પ્રકારના દોષો ધ્યાનથી સાંભળ.
અશ્લક્ષ્ણં ચાપિ સંદિગ્ધં પદાંતે ગુરુ ચાક્ષરમ્ ૪૫.
કઠોર, સંશયજનક અથવા શબ્દના અંતે ભારે અક્ષર હોય તેવી વાણી.
વિરુદ્ધં યત્ત્રિવર્ગેણ ન્યૂનં કષ્ટાતિશબ્દકમ્ ૪૫.
જે ત્રણ પ્રકારના ધ્યેય વિરુદ્ધ હોય, અધૂરી હોય અથવા બહુ કઠોર શબ્દવાળી હોય.
નિષ્કારણં ચ વાગ્દોષાન્બુદ્ધિજાઞ્છૃણુ ત્વં ચ યાન્ ૪૫.
કારણ વગર અને અજ્ઞાનતાથી ઉત્પન્ન થતા વાણીના દોષો પણ સાંભળ.
હીનાનુક્રોશતો માનાન્ન ચ વક્ષ્યામિ કિંચન ૪૫.
જ્યારે દયા ન હોય કે અહંકારથી, હું કંઈ પણ બોલતો નથી.
સમમેતિ વિવક્ષાયાં તદા સોઽર્થઃ પ્રકાશતે ૪૫.
જ્યારે બોલવાની ભાવના સમાન હોય, ત્યારે અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે.
શ્રોતા ચાપ્યથ વક્તારં તદા વાક્યં ન રોહતિ ૪૫.
શ્રોતાએ પણ જો વક્તા જેવો હોય, તો વાક્ય અસરકારક બનતું નથી.
વિશંકા જાયતે તસ્મિન્વાક્યં તદપિ દોષવત્ ૪૫.
એમાં શંકા ઊભી થાય છે; આવું વાક્ય પણ દોષયુક્ત ગણાય છે.
સત્યમેવ પ્રભાષેત સ વક્તા નેતરો ભુવિ ૪૫.
જે સત્ય બોલે છે એ જ સાચો વક્તા છે, બીજું કોઈ નથી.
સત્યમેવ વ્રતં યસ્માત્તસ્માત્સત્યવ્રતસ્ત્વહમ્ ૪૫.
કારણ કે સત્ય જ વ્રત છે, એટલે હું સત્યવ્રતી છું.
યદાપ્રભૃતિ ભદ્ર ત્વં પાષાણસ્યાર્ચને રતઃ ૪૫.
હે ભાગ્યશાળી, જયાંથી તું પથ્થરની પૂજામાં લાગ્યો છે ત્યારેથી,
એકઃ સોઽપિ સુતો નષ્ટો ભાર્યા ચાર્યાઽપ્યનશ્યત ૪૫.
એ એકમાત્ર પુત્ર પણ ગુમાયો અને તારી પત્ની પણ નાશ પામી.
ક્વ દેવાઃ સંતિ મિથ્યૈતદ્દૃશ્યંતે ચેદ્ભવંત્યપિ ૪૫.
દેવતાઓ ક્યાં છે? આ બધું ખોટું છે; જો દેખાય તો દેખાવા દો.
પિતૄનુદ્દિશ્ય યચ્છંતિ મમ હાસઃ પ્રજાયતે ૪૫.
જ્યારે પિતૃઓને અર્પણ કરે છે ત્યારે મને હાસ્ય આવે છે.
યત્ત્વિદં બહુધા મૂઢા વર્ણયંતિ દ્વિજાધમાઃ ૪૫.
આ જે મૂર્ખ અને નીચ બ્રાહ્મણો અનેક રીતે વર્ણવે છે—