શ્રમાંધચક્ષુષસ્તસ્ય પાતાલાંતરવર્ત્તિનઃ
થાકથી એની આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ હતી અને એ પાતાળની અંદર જ રહી ગઈ.
કથંકથંચિદુત્તીર્ણો ઽપ્યકૂપારાદપારતઃ
કેમકેમ કરીને એ બહાર તો આવ્યો, પણ કૂવામાંથી દૂર, કિનારે નહોતો.
રજ્જ્વેવ તેજઃસ્તંભસ્ય પ્રભયા સાનુબદ્ધયા
તે તેજના થંભની ચમક, દોરી જેવી લાગતી, એને પાછો લાવી.
નાવૈક્ષિ યન્મયા મૂલમમુષ્ય મહસાં નિધેઃ
છતાં પણ, એ મહાન તેજના મૂળને હું જોઈ શક્યો નહીં.
અમુષ્ય મહસાં રાશેઃ પ્રાગભૂદ્યત્ર સંભવઃ
આ તેજના ઢગલાની પેહલા ક્યાંય શરૂઆત દેખાઈ નહોતું.
સ હિ વિશ્વાધિકો દેવશ્ચિરં મોહાંધચક્ષુષા
એ દેવ, જે બધાં વિશ્વોથી ઉપર છે, લાંબા સમય સુધી મોહથી અંધ રહ્યો.
એવં વિનિર્ધાર્ય વિમુક્તદર્પો નિવૃત્તવાનાશુ સરોરુહાક્ષઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, અહંકાર છોડીને, કમળની આંખો વાળો તરત પાછો વળી ગયો.
ઉત્પપાતોન્મુખો વેગાન્નિરાલંબે નભસ્તલે
એ ઝડપથી ઉપર ઉડ્યો, મુખ આકાશ તરફ કરીને, ખાલી આકાશમાં.
દ્રુતમુત્પતતસ્તસ્ય પક્ષાવેગેન વારિતાઃ
જ્યારે એ ઝડપથી ઉપર ઉડતો હતો, એની પાંખોની ઝપાટથી પાણી છૂટી ગયું.
સ વેગાદુત્પતન્દૂરં નાક્ષ્ણોર્વિષયતામગાત્
જોરથી ઊડીને, એ નજરથી પણ દૂર પહોંચી ગયો.
માયામરાલો દદૃશે તેજઃસ્તંભસ્યપાર્શ્વતઃ
તે તેજના થંભની બાજુએ એક અજાયબી હંસ દેખાયો.
પ્રાગત્યગાદુત્પતતાં તતોઽધ્વાનં પયોમુચામ્
એ પહેલાં વાદળોની પાંખી પાર કરીને ઉપર ઉડતો ગયો.
તેજસાં યાનિ ધામાનિ હ્યત્યુચ્ચાન્યૂર્ધ્વચારિણામ્
એ ઉપર રહેતા તેજવંતોનું પ્રકાશમય પ્રદેશો પણ એ પાર કરી ગયો.
મરુતો મનસો વાપિ જવઃ સૂક્ષ્મતરાકૃતેઃ
પવન કે મનની ઝડપ બહુ સૂક્ષ્મ હોય, પણ એની આકૃતિ તો એથી પણ વધારે સૂક્ષ્મ હતી.
યથાયથા ચોત્પપાત સુદૂરં શ્રમિતચ્છદઃ
જેમ જેમ તે ઊંચે ઉડતો ગયો, તેમ તેમ તેના પાંદડાંઓઢાણે થાકી ને દૂર પડી ગયું.
અતીત્ય મરુતાં સ્કંધાન્સપ્ત સંપ્રાપ્તવિસ્મયઃ
સાત પવનદેવતાઓને પાર કરી, તે આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
કથં વાઽદૃષ્ટમૂલસ્ય સ્થાતવ્યં પુરતો હરેઃ 1.3.2.12.
જેનું મૂળ કોઈએ જોયું જ નથી, એવા હરિના સામે કોઈ કેવી રીતે ઊભો રહી શકે?
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞસ્ય દીર્ઘૈઃ કિં વા મમાસુભિઃ
મારી પ્રતિજ્ઞા અધૂરી રહી, તો લાંબા આયુષ્યથી મને શું લાભ?
અતિસંધિત્સતો વિષ્ણું કસ્સહાયો ભવિષ્યતિ
વિષ્ણુને હરાવવાનો ઈરાદો રાખે છે, તો તેને કોણ સાથી બનશે?
છદ્મના વા તિરસ્કુર્યાન્માના હિ મહતાં ધનમ્
કે કોઈ ઉપાયથી એ છુપાવી શકાય? કારણ કે ગર્વ એ મહાન લોકોનું ધન છે.
આકાશે દદૃશે નાતિદૂરે કિમપિ નિર્મલમ્
આકાશમાં, બહુ દૂર નહીં, કંઈક શુદ્ધ અને નિર્મળ વસ્તુ દેખાઈ.
યદ્વા મૃણાલં તત્સિંધૌ વિયત્યસ્યાં કુતસ્તુ સઃ
શું એ દરિયામાં કમળની ડાળ છે કે આકાશમાં છે? એ ત્યાં કેવી રીતે હોઈ શકે?
અબોધિ કેતકીબર્હમિતિ રાજીવજન્મના
કમળમાંથી જન્મેલા એ સમજ્યો કે એ તો કેતકીનું પાંદડું છે.
હિરણ્યગર્ભો વિમલમગૃહ્ણાત્કેતકચ્છદમ્
હિરણ્યગર્ભે એ નિર્મળ કેતકીનું પાંદડું ઉઠાવ્યું.
વર્ષાણાં શતસાહસ્રમુત્પત્યૈવં વિહાયસા
એ રીતે તે લાખ વર્ષ સુધી આકાશમાં ઉડતો રહ્યો.
અચિંતયત્પદ્મસૂતિરત્યંતં વિહતાશયઃ
કમળમાંથી જન્મેલા, આશા તૂટી ગઈ, તો ઊંડા વિચારોમાં પડી ગયો.
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞાવાન્નીચતામપિ સંશ્રિતઃ 1.3.2.12.
પ્રતિજ્ઞા અધૂરી રહી, તો તે નમ્રતામાં પણ આશરો લીધો.
અહમેતત્પરીક્ષાયાં ક્વ પરિચ્છિન્ન પૌરુષઃ પ્રધ્વંસંત ઇવાંગાનિ પતામીવાહમપ્યધઃ
આ પરીક્ષામાં મારું બળ ક્યાં છે? મારા અંગો તૂટી રહ્યા છે, જાણે હું પણ નીચે પડી રહ્યો છું.
કિં વાન્યદ્બહુનોક્તેન સહ નિશ્વાસવાયુભિઃ
આવી ઘણી વાતો અને ઉંડી ઉંડી ઉચ્છ્વાસ વચ્ચે હવે વધુ શું કહેવું?
અહંકારમદગ્રંથિરયં ત્રુટતુ ચિત્તતઃ
મારા મનમાંથી આ અહંકાર અને ગર્વની ગાંઠ તૂટી જાય.