અતલં વિતલં ચૈષ સુતલં નિતલં તથા
એએ અતલ, વિતલ, સુતલ અને નિતલ લોક પણ જોયા.
દદર્શ સપ્ત પાતાલાનપિ વારિજલોચનઃ
કમળની આંખો વાળા એ ભગવાને સાતેય પાતાળ લોક પણ જોયા.
અત્યગાદ્ભોગવત્યાખ્યાં પુરીં વૈરોચનીમપિ
એ ભોગવતી નામની વૈરોચની નગરીને પણ પાર કરી.
ઇદં દૃષ્ટમિદં દૃષ્ટમિત્યુપારૂઢકૌતુકઃ
'આ પણ જોયું, એ પણ જોયું' એમ કહેતો તેની જિજ્ઞાસા વધતી જતી હતી.
અધસ્તાદપિ ગાઢેન પયોધેસ્તેન પોત્રિણા
એ પછી પણ, પોતાના તાકાતભર્યા નાકથી, ઘનિષ્ઠ સમુદ્રને પણ ફાડી નાખ્યો.
દલિતા કેવલં પૃષ્વી પાથોરાશિર્વિલોલિતઃ
માત્ર ધરતી ફાટી ગઈ, જ્યારે સમુદ્ર ઉગ્ર રીતે ધ્રુજી ઉઠ્યો.
ઇત્થં વર્ષસહસ્રાણિ ભ્રાંત્યા સંભ્રાંતમાનસઃ
આ રીતે, હજારો વર્ષો સુધી, તેનો મન ભટકતું અને ગૂંચવાયેલું રહ્યું.
અવરુગ્ણખુરઃ ક્ષુણ્ણદંષ્ટ્રો વિધ્વસ્તવિગ્રહઃ
એના ખુરા ઘસી ગયા, દાંત તૂટી ગયા અને આખું શરીર તૂટી પડ્યું.
શ્રાંત્યા નિશ્વસતસ્તસ્ય તાદૃગ્દર્પો વિશૃંખલઃ 1.3.2.11.
ઘણો થાકી ગયો હતો, ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતો અને એની અહંકાર પણ હવે તૂટી ગઈ હતી.
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞોઽપિ પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સકઃ
પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી ન કરી હોવા છતાં, એ પાછો ફરવા ઉત્સુક થયો.
શ્રમાંધચક્ષુષસ્તસ્ય પાતાલાંતરવર્ત્તિનઃ
થાકથી એની આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ હતી અને એ પાતાળની અંદર જ રહી ગઈ.
કથંકથંચિદુત્તીર્ણો ઽપ્યકૂપારાદપારતઃ
કેમકેમ કરીને એ બહાર તો આવ્યો, પણ કૂવામાંથી દૂર, કિનારે નહોતો.
રજ્જ્વેવ તેજઃસ્તંભસ્ય પ્રભયા સાનુબદ્ધયા
તે તેજના થંભની ચમક, દોરી જેવી લાગતી, એને પાછો લાવી.
નાવૈક્ષિ યન્મયા મૂલમમુષ્ય મહસાં નિધેઃ
છતાં પણ, એ મહાન તેજના મૂળને હું જોઈ શક્યો નહીં.
અમુષ્ય મહસાં રાશેઃ પ્રાગભૂદ્યત્ર સંભવઃ
આ તેજના ઢગલાની પેહલા ક્યાંય શરૂઆત દેખાઈ નહોતું.
સ હિ વિશ્વાધિકો દેવશ્ચિરં મોહાંધચક્ષુષા
એ દેવ, જે બધાં વિશ્વોથી ઉપર છે, લાંબા સમય સુધી મોહથી અંધ રહ્યો.
એવં વિનિર્ધાર્ય વિમુક્તદર્પો નિવૃત્તવાનાશુ સરોરુહાક્ષઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, અહંકાર છોડીને, કમળની આંખો વાળો તરત પાછો વળી ગયો.
ઉત્પપાતોન્મુખો વેગાન્નિરાલંબે નભસ્તલે
એ ઝડપથી ઉપર ઉડ્યો, મુખ આકાશ તરફ કરીને, ખાલી આકાશમાં.
દ્રુતમુત્પતતસ્તસ્ય પક્ષાવેગેન વારિતાઃ
જ્યારે એ ઝડપથી ઉપર ઉડતો હતો, એની પાંખોની ઝપાટથી પાણી છૂટી ગયું.
સ વેગાદુત્પતન્દૂરં નાક્ષ્ણોર્વિષયતામગાત્
જોરથી ઊડીને, એ નજરથી પણ દૂર પહોંચી ગયો.
માયામરાલો દદૃશે તેજઃસ્તંભસ્યપાર્શ્વતઃ
તે તેજના થંભની બાજુએ એક અજાયબી હંસ દેખાયો.
પ્રાગત્યગાદુત્પતતાં તતોઽધ્વાનં પયોમુચામ્
એ પહેલાં વાદળોની પાંખી પાર કરીને ઉપર ઉડતો ગયો.
તેજસાં યાનિ ધામાનિ હ્યત્યુચ્ચાન્યૂર્ધ્વચારિણામ્
એ ઉપર રહેતા તેજવંતોનું પ્રકાશમય પ્રદેશો પણ એ પાર કરી ગયો.
મરુતો મનસો વાપિ જવઃ સૂક્ષ્મતરાકૃતેઃ
પવન કે મનની ઝડપ બહુ સૂક્ષ્મ હોય, પણ એની આકૃતિ તો એથી પણ વધારે સૂક્ષ્મ હતી.
યથાયથા ચોત્પપાત સુદૂરં શ્રમિતચ્છદઃ
જેમ જેમ તે ઊંચે ઉડતો ગયો, તેમ તેમ તેના પાંદડાંઓઢાણે થાકી ને દૂર પડી ગયું.
અતીત્ય મરુતાં સ્કંધાન્સપ્ત સંપ્રાપ્તવિસ્મયઃ
સાત પવનદેવતાઓને પાર કરી, તે આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
કથં વાઽદૃષ્ટમૂલસ્ય સ્થાતવ્યં પુરતો હરેઃ 1.3.2.12.
જેનું મૂળ કોઈએ જોયું જ નથી, એવા હરિના સામે કોઈ કેવી રીતે ઊભો રહી શકે?
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞસ્ય દીર્ઘૈઃ કિં વા મમાસુભિઃ
મારી પ્રતિજ્ઞા અધૂરી રહી, તો લાંબા આયુષ્યથી મને શું લાભ?
અતિસંધિત્સતો વિષ્ણું કસ્સહાયો ભવિષ્યતિ
વિષ્ણુને હરાવવાનો ઈરાદો રાખે છે, તો તેને કોણ સાથી બનશે?
છદ્મના વા તિરસ્કુર્યાન્માના હિ મહતાં ધનમ્
કે કોઈ ઉપાયથી એ છુપાવી શકાય? કારણ કે ગર્વ એ મહાન લોકોનું ધન છે.