જગ્રાહ વિષ્ણુર્વારાહં વિગ્રહં દૃઢવિગ્રહઃ
વિષ્ણુદેવએ મજબૂત સ્વરૂપ ધારણ કરીને વરાહનું રૂપ લીધું.
મૂલં તસ્ય પરિજ્ઞાય પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સુકઃ
એના મૂળને ઓળખીને, પાછા ફરવાની ઉત્સુકતા થઈ.
વિદારયન્સ પોત્રેણ ભૂતધાત્રીમવાઙ્મુખઃ
તેમણે નીચે તરફ મોઢું કરીને, પોતાના નાકથી ધરતીને ફાડી નાખી.
ક્રીડાક્રોડકઠોરેણ કંઠઘોષેણ પૂરયન્
મસ્તીભેર કરડાથી નીકળતા કઠણ અવાજથી આખું જગત ગુંજી ઉઠ્યું.
વિવેશ યત્રયત્રાસૌ તત્રતત્ર તથાસ્થિતમ્
જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાં ત્યાં એ જ રીતે એ સ્થિર જોતું મળ્યું.
વિદારિતાન્મહીરંધાત્પ્રત્યદૃશ્યંત ભોગિનઃ
ધરતીના ચીરોમાંથી સાપો દેખાવા લાગ્યા.
પ્રત્યદૃશ્યત હેમાદ્રેર્મૂલ કન્દ ઇવ સ્થિતઃ
એને એ એવું લાગ્યું કે, જાણે સોનાના પર્વતનું મૂળ જમીનમાં ઊભું છે.
આરાદ્વસુન્ધરાગુલ્ફે ધુરંધરતયા સ્થિતાઃ
દૂરથી ધરતીના પગના સાંધા દેખાયા, જે ભાર સહન કરતી મજબૂત હતી.
મધુદ્વિષા ચ સ મહાન્મંડૂકોઽપિ વિલોકિતઃ 1.3.2.11.
ત્યાં મોટો દેડકો અને મધુનો દુશ્મન પણ દેખાયા.
આધારશક્તિમપિ તામભ્યપશ્યદધોક્ષજઃ
અદૃશ્ય પરમાત્માએ પણ એના આધારશક્તિને જોયી.
અતલં વિતલં ચૈષ સુતલં નિતલં તથા
એએ અતલ, વિતલ, સુતલ અને નિતલ લોક પણ જોયા.
દદર્શ સપ્ત પાતાલાનપિ વારિજલોચનઃ
કમળની આંખો વાળા એ ભગવાને સાતેય પાતાળ લોક પણ જોયા.
અત્યગાદ્ભોગવત્યાખ્યાં પુરીં વૈરોચનીમપિ
એ ભોગવતી નામની વૈરોચની નગરીને પણ પાર કરી.
ઇદં દૃષ્ટમિદં દૃષ્ટમિત્યુપારૂઢકૌતુકઃ
'આ પણ જોયું, એ પણ જોયું' એમ કહેતો તેની જિજ્ઞાસા વધતી જતી હતી.
અધસ્તાદપિ ગાઢેન પયોધેસ્તેન પોત્રિણા
એ પછી પણ, પોતાના તાકાતભર્યા નાકથી, ઘનિષ્ઠ સમુદ્રને પણ ફાડી નાખ્યો.
દલિતા કેવલં પૃષ્વી પાથોરાશિર્વિલોલિતઃ
માત્ર ધરતી ફાટી ગઈ, જ્યારે સમુદ્ર ઉગ્ર રીતે ધ્રુજી ઉઠ્યો.
ઇત્થં વર્ષસહસ્રાણિ ભ્રાંત્યા સંભ્રાંતમાનસઃ
આ રીતે, હજારો વર્ષો સુધી, તેનો મન ભટકતું અને ગૂંચવાયેલું રહ્યું.
અવરુગ્ણખુરઃ ક્ષુણ્ણદંષ્ટ્રો વિધ્વસ્તવિગ્રહઃ
એના ખુરા ઘસી ગયા, દાંત તૂટી ગયા અને આખું શરીર તૂટી પડ્યું.
શ્રાંત્યા નિશ્વસતસ્તસ્ય તાદૃગ્દર્પો વિશૃંખલઃ 1.3.2.11.
ઘણો થાકી ગયો હતો, ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતો અને એની અહંકાર પણ હવે તૂટી ગઈ હતી.
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞોઽપિ પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સકઃ
પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી ન કરી હોવા છતાં, એ પાછો ફરવા ઉત્સુક થયો.
શ્રમાંધચક્ષુષસ્તસ્ય પાતાલાંતરવર્ત્તિનઃ
થાકથી એની આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ હતી અને એ પાતાળની અંદર જ રહી ગઈ.
કથંકથંચિદુત્તીર્ણો ઽપ્યકૂપારાદપારતઃ
કેમકેમ કરીને એ બહાર તો આવ્યો, પણ કૂવામાંથી દૂર, કિનારે નહોતો.
રજ્જ્વેવ તેજઃસ્તંભસ્ય પ્રભયા સાનુબદ્ધયા
તે તેજના થંભની ચમક, દોરી જેવી લાગતી, એને પાછો લાવી.
નાવૈક્ષિ યન્મયા મૂલમમુષ્ય મહસાં નિધેઃ
છતાં પણ, એ મહાન તેજના મૂળને હું જોઈ શક્યો નહીં.
અમુષ્ય મહસાં રાશેઃ પ્રાગભૂદ્યત્ર સંભવઃ
આ તેજના ઢગલાની પેહલા ક્યાંય શરૂઆત દેખાઈ નહોતું.
સ હિ વિશ્વાધિકો દેવશ્ચિરં મોહાંધચક્ષુષા
એ દેવ, જે બધાં વિશ્વોથી ઉપર છે, લાંબા સમય સુધી મોહથી અંધ રહ્યો.
એવં વિનિર્ધાર્ય વિમુક્તદર્પો નિવૃત્તવાનાશુ સરોરુહાક્ષઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, અહંકાર છોડીને, કમળની આંખો વાળો તરત પાછો વળી ગયો.
ઉત્પપાતોન્મુખો વેગાન્નિરાલંબે નભસ્તલે
એ ઝડપથી ઉપર ઉડ્યો, મુખ આકાશ તરફ કરીને, ખાલી આકાશમાં.
દ્રુતમુત્પતતસ્તસ્ય પક્ષાવેગેન વારિતાઃ
જ્યારે એ ઝડપથી ઉપર ઉડતો હતો, એની પાંખોની ઝપાટથી પાણી છૂટી ગયું.
સ વેગાદુત્પતન્દૂરં નાક્ષ્ણોર્વિષયતામગાત્
જોરથી ઊડીને, એ નજરથી પણ દૂર પહોંચી ગયો.