સ નિષ્ક્રામતિ સંસારે દૃઢગ્રાહી સ તિષ્ઠતિ ૪૨.
જેને સંસારની મજબૂત લગાવ છે, તે તેમાં જ ફસાઈ રહે છે; અને જે છૂટે છે, તે મુક્ત થાય છે.
પુંસામજ્ઞાતદોષેણ નાનાકર્મવશેન ચ ૪૨.
માણસે અજાણતાં કરેલા દોષો અને અનેક પ્રકારના કર્મોના પ્રભાવથી,
યથા જરાયુણા દેહી દુઃખં તિષ્ઠતિ વેષ્ટિતઃ ૪૨.
જેમ આત્મા ગર્ભની પડમાં બંધાઈને દુઃખ સહન કરે છે,
ગર્ભોદકેન સિક્તાંગસ્તથાઽઽસ્તે વ્યાકુલઃ પુમાન્ ૪૨.
તેમ માણસ પણ ગર્ભના પાણીમાં ભીંજાઈને વ્યાકુળ રહે છે.
ગર્ભકુમ્ભે તથા ક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જઠરાગ્નિના ૪૨.
ગર્ભમાં નાખવામાં આવે છે અને ત્યાં પેટની અગ્નિથી પકાય છે.
યદ્દુઃખં જાયતે તસ્ય તદ્ગર્ભેઽષ્ટગુણં ભવેત્ ૪૨.
જે દુઃખ તેને થાય છે, તે ગર્ભમાં આઠગણું વધારે હોય છે.
ચરસ્થિરાણાં સર્વેષામાત્મગર્ભાનુરૂપતઃ ૪૨.
ચાલતાં અને અચળ બધાં જીવોમાં, દરેકને પોતાના ગર્ભના સ્વરૂપ પ્રમાણે જ દુઃખ મળે છે.
મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ ૪૨.
હું મરીને ફરી જન્મ્યો છું, અને જન્મીને ફરી મરી ગયો છું.
અધુના જાતમાત્રોઽહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ ૪૨.
હમણાં જ હું જન્મ્યો છું અને સંસ્કાર પણ પ્રાપ્ત કરી લીધા છે.
અધ્યેષ્યામિ હરેર્જ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તનમ્ ૪૨.
હું હવે હરિનું એવું જ્ઞાન શીખીશ, જે સંસારમાંથી મુક્તિ આપે છે.
ગભાત્કોટિગુણં દુઃખં જાયમાનસ્ય જાયતે ૪૨.
જ્યારે બાળક જન્મે છે, ત્યારે તેને ગર્ભ કરતાં કરોડગણું વધુ દુઃખ થાય છે.
સ્પૃષ્ટમાત્રસ્ય બાહ્યેન વાયુના મૂઢતા ભવેત્ ૪૨.
જેમ જ બહારની હવા તેને સ્પર્શે છે, તેમ જ તેના મનમાં ભ્રમ થાય છે.
સ્મૃતિભ્રંશાત્તતસ્તસ્ય પૂર્વકર્મવશેન ચ ૪૨.
પછી સ્મૃતિ ગુમાવવાથી અને પેહલા કર્મોના પ્રભાવથી,
રક્તો મૂઢશ્ચ લોકોયમકાર્યે સંપ્રવર્તતે ૪૨.
તે સંસારમાં મોહિત અને ભ્રમિત થઈ, અયોગ્ય કામોમાં લાગી જાય છે.
ન શ્રૃણોતિ પરં શ્રેયઃ સતિ ચક્ષુષિ નેક્ષતે ૪૨.
તે શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ સાંભળતો નથી, અને આંખો હોવા છતાં તેને જોઈ શકતો નથી.
સત્યાં બુદ્ધૌ ન જાનાતિ બોધ્યમાનો બુધૈરપિ ૪૨.
બુદ્ધિ હોવા છતાં, જ્ઞાનીઓ સમજાવે તો પણ તે સાચું જ્ઞાન સમજતો નથી.
ગર્ભસ્મૃતેરભાવેન શાસ્ત્રમુક્તં મહર્ષિભિઃ ૪૨.
માતા-ગર્ભમાં રહેલી યાદશક્તિ ન હોવાને કારણે, મહર્ષિઓએ જે શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે, એ પર જ વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.
યે શાસ્ત્રજ્ઞાને સત્યસ્મિન્સર્વકર્માર્થસાધકે ૪૨.
જે લોકો સાચા અર્થમાં શાસ્ત્રનું જ્ઞાન ધરાવે છે, અને જે દરેક કર્મ સિદ્ધિ માટે સાધનરૂપ છે, તેઓ ખરેખર સત્યમાં સ્થિર છે.
અવ્યક્તેન્દ્રિયવૃત્તિત્વાદ્બાલ્યે દુઃખં મહત્પુનઃ ૪૨.
બાળપણમાં ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા સ્પષ્ટ ન હોવાને કારણે ફરીથી ભારે દુઃખ થાય છે.
દંતોત્થાને મહદ્દુઃખં મૌલેન વ્યાધિના તથા ૪૨.
જ્યારે દાંત ઊગે છે ત્યારે ભારે પીડા થાય છે, અને માથાના રોગો તથા બીમારીથી પણ દુઃખ થાય છે.
તૃડ્બુભુક્ષાપરીતાંગઃ ક્વચિત્તિષ્ઠતિ રારટન્ ૪૨.
તરસ અને ભૂખથી શરીર ક્યારેક તડપતું રહે છે અને રડતું રહે છે.
કૌમારે કર્ણવેધેન માતાપિત્રોર્વિતાડનૈઃ ૪૨.
બાળપણમાં કાન છિદ્રાવવાથી અને માતા-પિતાની મારથી પણ દુઃખ થાય છે.
પ્રમત્તેંદ્રિયવૃત્તૈશ્ચ કામરાગપ્રપીડનાત્ ૪૨.
જ્યારે ઇન્દ્રિયો અણઘડ હોય છે અને કામ-રાગથી મન દુઃખી થાય છે, ત્યારે પણ દુઃખ જ થાય છે.
ઈર્ષ્યયા સુમહદ્દુઃખં મોહાદ્રક્તસ્ય જાયતે ૪૨.
ઈર્ષ્યા થવાથી ભારે દુઃખ થાય છે અને મોહથી રાગી મનુષ્યને પીડા થાય છે.
ન રાત્રૌ વિંદતે નિદ્રા કામાગ્નિપરિખેદિતઃ ૪૨.
કામની આગે દઝાતો માણસ રાત્રે ઊંઘ પણ નથી પામી શકતો.
નારીષુ ત્વનુભૂતાસુ સર્વદોષાશ્રયાસુ ચ ૪૨.
જે સ્ત્રીઓનો અનુભવ થયો છે અને જે તમામ દોષોથી ભરપૂર છે—
સન્માનમપમાનેન વિયોગેનેષ્ટસંગમઃ ૪૨.
માન અપમાનથી ખોવાઈ જાય છે અને પ્રિયજનથી વિયોગ થવાથી મિલન તૂટી જાય છે.
વલીપલિતકાયેન શિથિલીકૃતવિગ્રહઃ ૪૨.
જ્યારે શરીર પર વાળીઓ અને પાંખા વાળ આવે છે, ત્યારે શરીર નબળું પડી જાય છે.
સ્ત્રીપુંસોર્યૌવનં રૂપં યદન્યોન્યાશ્રયં પુરા ૪૨.
સ્ત્રી અને પુરુષનું યુવાનપણ અને સૌંદર્ય, જે પહેલા એકબીજાની આધારિત હતું—
જરાભિભૂતઃપુરુષઃ પત્નીપુત્રાદિબાંધવૈઃ ૪૨.
જે પુરુષ વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય છે, તેને પત્ની, પુત્ર અને અન્ય સગાંઓ પણ છોડી દે છે.