કસ્માદેષ સમુત્પન્નઃ કિં મૂલઃ કિમુપાધિકઃ
આ પ્રકાશ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયું છે? તેનો મૂળ શું છે, અને કારણ શું છે?
કિયાનવધિરેતસ્ય વિષ્વક્તિર્યગધોર્ધ્વતઃ
આ પ્રકાશ કેટલું દૂર, કયા કયા દિશામાં, આડાં અને ઊંચે સુધી ફેલાયું છે?
તદેતદખિલં જ્ઞાતું મનઃ પર્યુત્સુકં મુહુઃ
આ બધું જાણવાની મનમાં વારંવાર ઉથલપાથલ થતી રહે છે.
ઇતિ ચિંતાભરાક્રાંતૌ તેજઃસ્તંભાવલોકનાત્
આ રીતે, અનેક વિચારોના ભારથી ઘેરાઈને, તેજના સ્તંભને જોઈને,
અભાષત ચ ગોવિંદઃ સુતરામેવ ગર્વિતમ્
ગોવિંદે વધુ ગર્વથી બોલ્યા,
સત્યમેવ પરીક્ષાયૈ નિકષઃ સમુપસ્થિતઃ
હવે સાચી પરિક્ષા માટે અવસર આવી પહોંચ્યો છે.
અમુષ્ય તેજસાં રાશેરપરિચ્છેદ્યસંપદઃ
આ તેજના ઢગલાની સીમા કોઈ નક્કી કરી શકે એવી નથી,
યઃ પશ્યેન્મૂલમગ્રં વા તેજસોસ્ય સ્વયંભુવઃ
જે આ સ્વયંભૂ તેજનું મૂળ કે ટોચ જોઈ શકે,
તેજસોતિમહતો બભૂવતુઃ સ્પર્ધયા વિરચિતોદ્યમૌ મિથઃ
બન્ને વચ્ચે સ્પર્ધાથી, બંનેએ મહાન તેજ મેળવી લીધું, એક બીજાને હરાવવા માટે દૃઢ નિશ્ચયથી પ્રયત્ન કર્યો.
ભેજે વિરંચિસ્તસ્યાગ્રં દ્રક્ષ્યામીતિ કૃતોદ્યમઃ
બ્રહ્માજીએ એ શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરફ આગળ વધ્યા, એને જોવા માટે મનમાં પક્કો ઇરાદો કર્યો.
જગ્રાહ વિષ્ણુર્વારાહં વિગ્રહં દૃઢવિગ્રહઃ
વિષ્ણુદેવએ મજબૂત સ્વરૂપ ધારણ કરીને વરાહનું રૂપ લીધું.
મૂલં તસ્ય પરિજ્ઞાય પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સુકઃ
એના મૂળને ઓળખીને, પાછા ફરવાની ઉત્સુકતા થઈ.
વિદારયન્સ પોત્રેણ ભૂતધાત્રીમવાઙ્મુખઃ
તેમણે નીચે તરફ મોઢું કરીને, પોતાના નાકથી ધરતીને ફાડી નાખી.
ક્રીડાક્રોડકઠોરેણ કંઠઘોષેણ પૂરયન્
મસ્તીભેર કરડાથી નીકળતા કઠણ અવાજથી આખું જગત ગુંજી ઉઠ્યું.
વિવેશ યત્રયત્રાસૌ તત્રતત્ર તથાસ્થિતમ્
જ્યાં જ્યાં ગયા, ત્યાં ત્યાં એ જ રીતે એ સ્થિર જોતું મળ્યું.
વિદારિતાન્મહીરંધાત્પ્રત્યદૃશ્યંત ભોગિનઃ
ધરતીના ચીરોમાંથી સાપો દેખાવા લાગ્યા.
પ્રત્યદૃશ્યત હેમાદ્રેર્મૂલ કન્દ ઇવ સ્થિતઃ
એને એ એવું લાગ્યું કે, જાણે સોનાના પર્વતનું મૂળ જમીનમાં ઊભું છે.
આરાદ્વસુન્ધરાગુલ્ફે ધુરંધરતયા સ્થિતાઃ
દૂરથી ધરતીના પગના સાંધા દેખાયા, જે ભાર સહન કરતી મજબૂત હતી.
મધુદ્વિષા ચ સ મહાન્મંડૂકોઽપિ વિલોકિતઃ 1.3.2.11.
ત્યાં મોટો દેડકો અને મધુનો દુશ્મન પણ દેખાયા.
આધારશક્તિમપિ તામભ્યપશ્યદધોક્ષજઃ
અદૃશ્ય પરમાત્માએ પણ એના આધારશક્તિને જોયી.
અતલં વિતલં ચૈષ સુતલં નિતલં તથા
એએ અતલ, વિતલ, સુતલ અને નિતલ લોક પણ જોયા.
દદર્શ સપ્ત પાતાલાનપિ વારિજલોચનઃ
કમળની આંખો વાળા એ ભગવાને સાતેય પાતાળ લોક પણ જોયા.
અત્યગાદ્ભોગવત્યાખ્યાં પુરીં વૈરોચનીમપિ
એ ભોગવતી નામની વૈરોચની નગરીને પણ પાર કરી.
ઇદં દૃષ્ટમિદં દૃષ્ટમિત્યુપારૂઢકૌતુકઃ
'આ પણ જોયું, એ પણ જોયું' એમ કહેતો તેની જિજ્ઞાસા વધતી જતી હતી.
અધસ્તાદપિ ગાઢેન પયોધેસ્તેન પોત્રિણા
એ પછી પણ, પોતાના તાકાતભર્યા નાકથી, ઘનિષ્ઠ સમુદ્રને પણ ફાડી નાખ્યો.
દલિતા કેવલં પૃષ્વી પાથોરાશિર્વિલોલિતઃ
માત્ર ધરતી ફાટી ગઈ, જ્યારે સમુદ્ર ઉગ્ર રીતે ધ્રુજી ઉઠ્યો.
ઇત્થં વર્ષસહસ્રાણિ ભ્રાંત્યા સંભ્રાંતમાનસઃ
આ રીતે, હજારો વર્ષો સુધી, તેનો મન ભટકતું અને ગૂંચવાયેલું રહ્યું.
અવરુગ્ણખુરઃ ક્ષુણ્ણદંષ્ટ્રો વિધ્વસ્તવિગ્રહઃ
એના ખુરા ઘસી ગયા, દાંત તૂટી ગયા અને આખું શરીર તૂટી પડ્યું.
શ્રાંત્યા નિશ્વસતસ્તસ્ય તાદૃગ્દર્પો વિશૃંખલઃ 1.3.2.11.
ઘણો થાકી ગયો હતો, ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતો અને એની અહંકાર પણ હવે તૂટી ગઈ હતી.
અનિર્વ્યૂઢપ્રતિજ્ઞોઽપિ પ્રત્યાવર્તિતુમુત્સકઃ
પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી ન કરી હોવા છતાં, એ પાછો ફરવા ઉત્સુક થયો.