એતસ્ય વૈભવં સર્વં ન મયા ન ચ શાર્ઙ્ગિણા
આ સર્વ વૈભવ મને કે શારંગધારીને પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણીતું નથી.
દેવાશ્ચ હરિમુખ્યાસ્તે કલ્પકાદ્યાઃ સુરદ્રુમાઃ 1.3.1.13.
દેવતાઓ, હરિ સહિત, અને કલ્પના આરંભથી કલ્પવૃક્ષો,
ન તસ્ય કલિદોષઃ સ્યાન્નાધિવ્યાધિવિજૃંભણા
તેને કળિયુગના દોષ કે રોગ-પીડા કદી સ્પર્શી શકતી નથી.
ઇત્યેતત્કથિતં સર્વં તવ શંભુપદાશ્રયમ્
આ બધું હું તને શંભુના ચરણાશ્રય રૂપે કહ્યુ છે.
શ્રુતિપુટયુગલાત્પિબન્મનોજ્ઞાં સનકમુનિસ્તપસાં ફલં સ લેભે
વેદના યુગલ પાત્રમાંથી મનોહર તપફળ પીધા પછી, સનકમુનિએ એ પ્રાપ્ત કર્યું.
અથારુણાચલમાહાત્મ્યોત્તરાર્ધમ્ વસંતો નૈમિષારણ્યે મુનયઃ સૂતમબ્રુવન્ મુનય ઊચુઃ સ્થાનાનામુત્તમં શૈવં યત્સ્થલં તદ્વદસ્વ નઃ
હવે અરુણાચલ મહાત્મ્યના ઉત્તરાર્ધમાં, નૈમિષારણ્યમાં વસતા મુનિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું: 'હે સૂત, અમને કહો કે સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ શૈવ સ્થાન કયું છે?'
સૂત ઉવાચ યૂયં શૃણુત યત્પૂર્વં નંદીશ્વરમુખાચ્છ્રુતમ્
સૂતજી બોલ્યા: 'તમારે હવે એ સાંભળવું, જે પહેલાં નંદીશ્વરના મુખેથી સાંભળ્યું હતું.'
નંદીશ્વર ત્વયા પ્રોક્તો મહિમા માધ્યમેશ્વરઃ
નંદીશ્વરે, તું માધ્યમેશ્વરનું મહિમા વર્ણન કર્યું છે.
તથાપિ વદ મે ભૂયો દેવદેવ દયાનિધે
તથાપિ, હે દેવોના દેવ, દયાના સાગર, મને ફરીથી કહો.
ત્વયાપ્યવિદિતં કિંચિન્નાસ્ત્યત્ર ભુવનત્રયે
ત્રણે લોકમાં એવું કંઈ નથી, જે તને અજાણ હોય.
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ પુંસાં ભૂમિરેવ વિશિષ્યતે
સ્વર્ગ અને મોક્ષ કરતાં મનુષ્યો માટે પૃથ્વી ખરેખર શ્રેષ્ઠ છે.
ફલં ચ ત્રિવિધં પુંસાં ત્વયૈવ કથિતં પુરા
તમે પહેલેથી જ મનુષ્યો માટેના ત્રણ પ્રકારના ફળો વર્ણવ્યા છે.
પુણ્યક્ષયેણ ક્ષીયેત પ્રાયઃ પ્રાથમિકં દ્વયમ્
પુણ્ય ખૂટે ત્યારે સામાન્ય રીતે પહેલા બે ફળો ઓછા થાય છે.
તત્સિદ્ધિસ્તુ ત્વયા પ્રોક્તા વિશુદ્ધજ્ઞાનગોચરા
પણ એ સિદ્ધિ તો, તમે કહ્યું છે તેમ, શુદ્ધ જ્ઞાનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
તજ્જ્ઞાનં કુત્ર વા ક્ષેત્રે શાસ્ત્રાદિપઠનં વિના 1.3.2.1.
એવું જ્ઞાન કયા સ્થળે, શાસ્ત્ર વગેરેના અભ્યાસ વિના, થાય છે?
જ્ઞાનયોગક્રિયાચર્યાસ્વશેષાણાં શરીરિણામ્
જ્ઞાન, યોગ અને કર્મની સાધનામાં, શરીરધારી જીવોને બીજું કોઈ આધાર રહેતું નથી.
યસ્ય સ્થાનસ્ય માહાત્મ્યાદલ્પૈરપિ શરીરિણઃ
એ સ્થળના મહિમાથી, થોડો પણ પ્રયત્ન કરનાર શરીરધારીઓને—
ભસ્મરુદ્રાક્ષવહનાદીશ્વરસ્મરણાત્સકૃત્
ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવાથી કે ભગવાનનું એકવાર સ્મરણ કરવાથી—
અબુદ્ધિપૂર્વકેણાપિ યત્ર વાસેન દેહિનામ્
અનાયાસે, અજાણતાં પણ, ત્યાં રહેવાથી પણ શરીરધારીઓને—
જાતાનાં વર્ણસાંકર્ય્યે તૈરશ્ચી યોનિમીયુષામ્
મિશ્ર જાતિમાં જન્મેલા કે પશુયોનિમાં ગયેલા લોકો માટે પણ—
ઇતીરયિત્વા સ મૃકંડુનંદનઃ સમં મુનીંદ્રૈરપરૈર્મહાત્મભિઃ
આ રીતે કહીને, મૃકંડુના પુત્ર મહાન ઋષિઓ સાથે ચાલ્યા ગયા.
નંદિકેશ્વર ઉવાચ સ્થાનં ત્વયા મુને પૃષ્ટમસ્તિ માહેશ્વરાગ્રણિ
નંદિકેશ્વરે કહ્યું: મુનિ, મહેશ્વરના શ્રેષ્ઠ ભક્તો પૈકીના, એ સ્થળ વિશે તમે પૂછ્યું છે.
પ્રકલ્પિતં હિ દેવેન તત્તત્કર્માનુગુણ્યતઃ
એ સ્થળ તો ભગવાને દરેક કર્મના સ્વરૂપ પ્રમાણે સ્થાપ્યું છે.
ત્વયા શુશ્રુષિતં તેષાં હિતાય મહતે હ્યલમ્
તમે તેમનું કલ્યાણ થાય એ માટે સારી રીતે સેવા કરી છે.
સ્વલ્પૈર્હિ કર્મભિર્જ્ઞાનૈરપિ પ્રાપ્તા પુનઃપુનઃ
થોડા કર્મો અને જ્ઞાનથી પણ એ ફરી ફરી પ્રાપ્ત થાય છે.
કથં નુ વિરતો દેહી ગર્ભમોકસમાગમાત્
વિરક્ત મનુષ્ય પુનર્જન્મથી કેવી રીતે બચી શકે?
પ્રદેશાઃ કથિતાઃ પૂર્વં પ્રસંગવશતો મયા
વિશિષ્ટ પ્રદેશો તો મેં અગાઉ પ્રસંગે વર્ણવ્યા છે.
કેચિત્તીરેષુ ગંગાયાઃ કેચિત્સારસ્વતે તટે
કેટલાક ગંગાના કાંઠે છે, કેટલાક સરસ્વતીના તટ પર છે.
અપરે નર્મદાતીરે પરે ગોદાવરીતટે
કેટલાક નર્મદાના કાંઠે છે, તો કેટલાક ગોદાવરીના કિનારે છે.
સમુદ્રપાર્શ્વેષ્વિતરં દ્વીપેષ્વન્યે સરસ્વતામ્
કેટલાક દરિયાના પાશે છે, કેટલાક ટાપુઓ પર છે, અને કેટલાક સરસ્વતીના નજીક છે.