અથ તેષૂપવિષ્ટેષુ શંભુના વિષ્ટરશ્રવાઃ
પછી, જ્યારે બધા બેઠા, ત્યારે પ્રસિદ્ધ વક્તા શંભુએ,
શ્રીવત્સલાંછન હરે દૈત્યવંશદવાનલ
શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવનારા, દૈત્યકુળને ભસ્મ કરનારા હરિને સંબોધ્યા,
દિતિજાન્દનુજાન્દુષ્ટાન્કચ્ચિચ્છાસિ રણાંગણે
દિતિ અને દનુના દુષ્ટ પુત્રોને સંહારનાર, શું તું યુદ્ધભૂમિ પર અડગ ઊભો છે?
બાધયા રહિતા ગાવઃ કચ્ચિત્સંતિ મહીતલે
પૃથ્વી પર ગાયોને કોઈ દુઃખ કે ભય નથી ને? બધું સારું છે ને?
વિધિયજ્ઞાઃ પ્રવર્તંતે પૃથિવ્યાં બહુદક્ષિણાઃ
પૃથ્વી પર નિયમિત યજ્ઞો અને દાનપૂર્વકના વિધિઓ યથાવિધિ થઈ રહ્યા છે ને?
નિષ્પ્રત્યૂહં પઠંત્યેવ સાંગાન્વેદાન્દ્વિજોત્તમાઃ
શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓ વિઘ્ન વિના, તમામ અંગો સાથે, વેદોનું પઠન કરે છે ને?
સ્વેષુ સ્વેષુ ચ ધર્મેષુ કચ્ચિદ્વર્ણાશ્રમાસ્તથા
દરેક વર્ણ અને આશ્રમ પોતાના પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે ને?
ધૂર્જટિઃ પરિપૃછ્યેતિ હૃષ્ટં વૈકુંઠનાયકમ્। બ્રહ્માણં ચાપિ પપ્રચ્છ બ્રાહ્મં તેજઃ સમેધતે ।। 4.2.87.
ધૂર્જટી આનંદથી વૈકુંઠના સ્વામી અને બ્રહ્માને, જેમનું બ્રાહ્મણ તેજ પ્રકાશતું હતું, પ્રશ્નો પૂછ્યા.
સત્યમસ્ખલિતં કચ્ચિદસ્તિ ત્રૈલોક્યમંડપે
ત્રણે લોકના સભામંડપમાં સત્ય અને નિષ્ઠા અખંડિત છે ને?
ઇંદ્રાદયઃ સુરાઃ કચ્ચિત્સ્વેષુ સ્વેષુ પુરેષ્વહો
ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પોતાના પોતાના શહેરોમાં સુખી અને સુરક્ષિત છે ને?
પ્રત્યેકં પરિપૃચ્છયેશઃ સર્વાનિત્થં કૃતાદરાન્
પ્રભુએ સૌને માન આપીને, દરેકને આ રીતે સર્વ વિષયમાં પૂછપરછ કરી.
વિસસર્જાથ તાન્સર્વાન્દેવઃ સૌધં સમાવિશત્
પછી દેવતાએ બધાને વિદાય આપી અને પોતાનાં મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
મધ્યે માર્ગં સ ચિંતોભૂદ્દક્ષઃ સત્યાઃ પિતા તદા
માર્ગમાં, સત્યવંત પિતા દક્ષ વિચારમાં મગ્ન થઈ ગયા.
અતીવ ક્ષુબ્ધચિત્તોભૂન્મંદરાઘાતતોઽબ્ધિવત્
મંદર પર્વતના ઘાટથી ઉથલાયેલી સમુદ્ર જેમ, તેમ તેમનું મન ખૂબ ઉથલપાથલ થયું.
અતીવગર્વિતો જાતઃ સતી મે પ્રાપ્ય કન્યકામ્
મારી પુત્રી સતી કન્યા રૂપે પ્રાપ્ત થતાં, દક્ષમાં અત્યંત અભિમાન આવી ગયો.
કિં વંશ્યસ્ત્વેષ કિં ગોત્રઃ કિં દેશીયઃ કિમાત્મકઃ
આનો વંશ શું છે? કુળ કયું છે? દેશ કયો છે? સ્વભાવ કેવો છે?
ન પ્રાયશસ્તપસ્વ્યેષ ક્વ તપઃ ક્વાસ્ત્રધારણમ્
આમાં તપસ્વીપણું ક્યાં છે? તપ ક્યાં છે? શસ્ત્ર ધારણ કરવું ક્યાં છે?
અસૌ ન બ્રહ્મચારી સ્યાત્કૃતપાણિગ્રહ સ્થિતિઃ 4.2.87.
આ બ્રહ્મચારી નથી; તેણે તો પહેલેથી જ લગ્ન કરી લીધા છે.
ન બ્રાહ્મણોભવત્યેષ યતો વેદો ન વેત્ત્યમુમ્
આ માણસ બ્રાહ્મણ નથી, કારણ કે એ વેદ જાણતો નથી.
ક્ષતાત્સંત્રાણનાત્ક્ષત્રં તત્ક્વાસ્મિન્પ્રલયપ્રિયે
જખ્મીઓની રક્ષા કરવાથી ક્ષત્રિય કહેવાય છે, પણ અહીં તો પ્રલય સમયે એ ક્યાં છે, પ્રિયે?
શૂદ્રોપિ ન ભવેત્પ્રાયો નાગયજ્ઞોપવીતવાન્
આ માણસ સામાન્ય રીતે શૂદ્ર પણ નથી, કેમ કે એ નાગોનું યજ્ઞોપવીત પહેરે છે.
સર્વઃ પ્રકૃત્યા જ્ઞાયેત સ્થાણુઃ પ્રકૃતિવર્જિતઃ
દરેકને એની સ્વભાવથી ઓળખી શકાય છે; માત્ર સ્થિર રહેતો એ જ સ્વભાવથી રહિત છે.
યોષાપિ ન ભવેદેષ યતોસૌ શ્મશ્રુલાનનઃ
આ માણસ સ્ત્રી પણ નથી, કેમ કે એના ચહેરા પર મુંછ અને દાઢી છે.
બાલોપિ ન ભવત્યેષ યતોઽયં બહુવાર્ષિકઃ
આ બાળક પણ નથી, કારણ કે એ ઘણા વર્ષનો છે.
અતો યુવત્વં સંભાવ્યં નાત્ર નૂનં ચિરંતને
એથી એ યુવાન છે એમ માનવું જોઈએ; એ ચોક્કસપણે બહુ જૂનો નથી.
બ્રહ્માદીન્સંહરેત્પ્રાંતે તથાપિ ચ ન પાતકી
જો એ બ્રહ્મા અને બીજાઓને અંતે નાશ પણ કરે, તો પણ એ પાપી નથી.
અહો ધાર્ષ્ટ્યં મહદ્દૃષ્ટં જટિલસ્યાદ્ય ચાદ્ભુતમ્ 4.2.87.
અરે! આજે જટાધારીમાં કેટલી મોટી ધૃષ્ટતા અને અદ્ભુતતા જોઈ છે!
એવંભૂતા ભવંત્યેવ માતાપિતૃવિવર્જિતાઃ
માતા-પિતા વગરના લોકો એવા જ હોય છે.
સ્વચ્છંદચારિણોઽનાથાઃ સર્વત્ર સ્વાભિમાનિનઃ
એ લોકો સ્વેચ્છાએ ફરતા, અનાથ અને બધે પોતાનો અભિમાન ધરાવતા હોય છે.
જામાતૄણાં સ્વભાવોયં પ્રાયશો ગર્વભાજનમ્
જામાઈઓનો સ્વભાવ એવો જ હોય છે; મોટાભાગે એ ઘમંડથી ભરેલા હોય છે.