યદા પ્રભૃતિ રે બાલ નિરગાત્તપસે ભવાન્
જ્યારે થી, હે બાલક, તું તપ માટે નીકળી ગયો,
તૈસ્તૈઃ સપત્નીદુર્વાક્યૈર્દુનોપિ ત્વં યથાર્ભક
સહપત્નીઓના કઠોર વચનોને કારણે તું બાળકની જેમ દુઃખી થયો છે.
ન નિદ્રામિ ન જાગર્મિ નાશ્નામિ ન પિબામ્યહમ્
હું ન ઊંઘું, ન જાગું, ન ખાઉં, ન પીઉં.
નિદ્રાદરિદ્રનયના સ્વપ્નેપિ ન તવાનનમ્ 4.1.20.
મારી આંખો ઊંઘથી વંચિત છે, સ્વપ્નમાં પણ તારો ચહેરો દેખાતો નથી.
ત્વદાનનપ્રતિનિધિર્વિધુર્વિધુરયા મયા
તારો ચહેરો ન જોઈ શકું, એથી ચાંદને પણ હું એકલુ બનાવી દીધું છે.
ત્વદાલાપસમાલાપં કલયન્કિલકાકલીમ્
હું તારા અને મારા સંવાદ બોલી, ધીમી કલકલ અવાજો કરું છું.
ત્વદંગસંગમધુરો ધ્રુવધૂપિતયામયા
તારા અંગો સાથેની મીઠાસ મારા તાવથી નિશ્ચિતપણે બળી ગઈ છે.
કે દેશાઃ કાશ્ચ સરિતઃ કે શૈલાસ્ત્વત્કૃતે ધ્રુવ
કયા પ્રદેશો, કઈ નદીઓ, કયા પર્વતો તારા માટે છે, સાચે?
અધ્રુવં સર્વમેવૈતત્પશ્યંત્યંધીકૃતાસ્મ્યહમ્
આ બધું અસ્થિર છે; આ જોઈને હું અંધ બની ગઈ છું.
મૃદુલાનિ તવાંગાનિ ક્વેમાનિ ક્વ તપસ્ત્વિદમ્
તારા અંગો તો નરમ છે—આ ક્યાં અને આ તપ શું છે?
અનેન તપસા વત્સ ત્વયાઽઽપ્યં કિમનેનસા
બાળક, તું આ તપશ્ચર્યા શા માટે કરે છે? તને એની શું જરૂર છે?
અનેન વયસા બાલ ખેલનીયં ત્વયાઽનિશમ્
એટલા નાનાં વયે, તારે તો રોજ રમવું જોયે.
તતઃ કૌમારમાસાદ્ય વયોઽભિધ્યાનશીલિના
પછી, જ્યારે યુવાની આવે ત્યારે અભ્યાસમાં મન લગાવવું જોઈએ.
વયોથ ચતુરં પ્રાપ્ય યોષાસ્રક્ચંદનાદિકાન્ 4.1.20.
અને જ્યારે પુખ્ત વય આવે, ત્યારે ફૂલના હાર અને ચંદનથી સજાવટ કરવી.
ઉત્પાદ્યાથ બહૂન્પુત્રાન્ગુણિનો ધર્મવત્સલાન્
પછી સારા ગુણવાળા અને ધર્મપ્રેમી ઘણા પુત્રો પેદા કરવા જોઈએ.
ઇદાનીમેવ તપસિ બાલ્યે વયસિ કઃ શ્રમઃ
હવે બાળપણમાં તપશ્ચર્યા કરવાનો શું અર્થ? આ મહેનત શા માટે?
વિપક્ષપરિભૂતેન હૃતમાનેન કેનચિત્
જ્યારે દુશ્મન અપમાન કરે અને માન હરણ થાય,
હૃતમાનેન તપ્તવ્યં નિશમ્યેતિ વચો ધ્રુવઃ
ત્યારે જ તપશ્ચર્યા કરવી જોઈએ, ધ્રુવ, આ વાત સાંભળ્યા પછી.
જનયિત્રીમનાભાષ્ય ભૂતભીતિં વિહાય ચ
ધ્રુવે પોતાની માતાને કંઈ કહ્યું નહીં અને બધાની ભય છોડીને આગળ વધ્યો.
સાપિ ભૂતાવલી ભીતિંબહુભીષણભૂષણા
એ ભયાનક ભૂતોની ટોળી, અનેક ભયજનક આભૂષણોથી સજાયેલી હતી.
પરિતઃ પરિવેષાભં સૂર્યસ્યોચ્ચૈઃ સ્ફુરત્પ્રભમ્
એ ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલી, અને મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવી તેજસ્વી હતી.
ભૂતાવલી તમાલોક્ય સ્ફુરચ્ચક્રસુદર્શનમ્
એ ભૂતોની ટોળીએ ધ્રુવને પ્રજ્વલિત સુદર્શન ચક્ર સાથે જોયો.
અતીવ નિષ્કંપહૃદં ગોવિદાર્પિતચેતસમ્
ધ્રુવનું હૃદય એકદમ અડગ હતું અને મન શ્રીગોવિંદમાં સ્થિર હતું.
સાપિ પ્રત્યુતભીતાતં ધ્રુવં ધ્રુવવિનિશ્ચયમ્ 4.1.20.
એટલે, ધ્રુવના દૃઢ નિશ્ચયને જોઈને, એ પણ વધુ ડરી ગઈ.
ગર્જત્કાદંબિનીજાલં વ્યોમ્નિ વૈ વ્યાકુલં યથા
જેમ આકાશમાં ગાજતા વાદળોનો ગોટાળો ધ્વનિ કરે છે, એમ.
અથ જંભારિણા સાર્ધં ભીતાઃ સર્વે દિવૌકસઃ
પછી ઇન્દ્ર સાથે બધા દેવતાઓ પણ ડરી ગયા.
નત્વા વિજ્ઞાપયામાસુઃ પરિષ્ટુત્યા પિતામહમ્
બધાએ નમન કરીને પિતામહ બ્રહ્માજીનું સ્તુતિપૂર્વક વંદન કર્યું.
તપતા તાપિતાઃ સર્વે ત્રિલોકી તલવાસિનઃ
એના તપથી ત્રણેય લોકના બધા જીવ દુઃખી થઈ ગયા.
સમ્યક્સંવિદ્મહે તાત ધુવસ્ય ન મનીષિતમ્
પ્રિય પુત્ર, અમને સારી રીતે ખબર છે કે ધ્રુવજીનું મનશાયુ અમારું નથી.
ઇતિ વિજ્ઞાપિતો દેવૈર્વિહસ્ય ચતુરાનનઃ
દેવતાઓએ આમ કહ્યું ત્યારે ચતુરાનન બ્રહ્માજીએ હસ્યા.