કથં નાજ્ઞાયિ તનયો ઽવિનયાનયકોવિદઃ
અનુચિત વર્તન જાણનારો એવો પુત્ર ઓળખાઈ કેમ ન ગયો?
પ્રાવૃત્ય વાસસા મૌલિં પ્રાવિશન્નિજમંદિરમ્
કપડાં વડે માથું ઢાંકી, તે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
દીક્ષિતાયિનિ કુત્રાસિ ક્વ તે ગુણનિધિઃ સુતઃ
હે દીક્ષિતની પત્ની, ક્યાં છો? તારો ગુણોથી ભરેલો પુત્ર ક્યાં છે?
અંગોદ્વર્તન કાલે યા ત્વયા મેંઽગુલિતો હૃતા
જ્યારે તું મારા અંગો દબાવી રહી હતી, ત્યારે મારા હાથની ઊંગળીમાંથી વીંટી લઈ ગઈ હતી.
ઇતિ શ્રુત્વાથ તદ્વાક્યં ભીતા સા દીક્ષિતાયિની
આવાં વચન સાંભળી દીક્ષિતની પત્ની ડરી ગઈ.
વ્યગ્રાસ્મિ દેવપૂજાર્થમુપહારાદિ કર્મણિ 4.1.13.
હું તો દેવતાની પૂજા અને ઉપહારના કામમાં વ્યસ્ત છું.
ઇદાનીમેવ પક્વાન્નકરણવ્યગ્રયા મયા
હમણાં જ હું પાક ભોજન બનાવવામાં વ્યસ્ત છું.
દીક્ષિત ઉવાચ હંહો સત્પુત્રજનનિ નિત્યં સત્યપ્રભાષિણિ
દીક્ષિતએ કહ્યું: 'હે સારા પુત્રની માતા, હંમેશા સત્ય બોલનારી.'
તદાતદેતિ ત્વં બ્રૂયા નાથેદાનીં સ નિર્ગતઃ
તમે ક્યારેક 'ત્યારે' અને ક્યારેક 'નહીં' એવું બોલો છો; હવે તો એ બહાર ગયો છે.
કુતસ્ત્વચ્છાટકઃ પત્નિ માંજિષ્ઠો યો મયાઽર્પિતઃ
હે પત્ની, તારો એ લાલ શાળ ક્યાંથી આવ્યો, જે મેં તને આપ્યો હતો?
સાંપ્રતં નેક્ષ્યતે સોપિ ભૃંગારુર્મણિમંડિતઃ
હવે તો એ રત્નોથી શોભતા મધમાખી પણ દેખાતી નથી.
ક્વ દાક્ષિણાત્યં તત્કાંસ્યં ગૌડી તામ્રઘટી ક્વ સા
એ દક્ષિણનું કાંસ્ય ક્યાં ગયું? ગૌડની તાંબાની ઘડી ક્યાં છે? અને એ સ્ત્રી ક્યાં ગઈ?
ક્વ સા પર્વતદેશીયા ચંદ્રકાંતશિલોદ્ભવા
પર્વત પ્રદેશની, ચંદ્રકાંતિ પથ્થરથી જન્મેલી, એ ક્યાં છે?
કિં બહૂક્તેન કુલજે તુભ્યં કુપ્યામ્યહં વૃથા
હવે વધુ શું કહું? હે કુળવતી, હું વ્યર્થ તને ગુસ્સે છું.
અનપત્યોસ્મિ તેનાહં દુષ્ટેન કુલદૂષિણા
એ દુષ્ટ, કુળને બગાડનારને કારણે હું સંતાન વિહોણો થયો છું.
અપુત્રત્વં વરં નૃણાં કુપુત્રાત્કુલપાંસનાત્ 4.1.13.
માણસ માટે સંતાન વિના રહેવું, કુટુંબનું નામ બગાડનાર દુરાચાર સંતાન કરતાં સારું છે.
સ્નાત્વા નિત્યવિધિં કૃત્વા તસ્મિન્નેવાહ્નિકસ્યચિત્
સ્નાન કરીને અને રોજની વિધિ પૂરી કરીને, એ જ દિવસે,
શ્રુત્વા તથા સ વૃત્તાંતં પ્રાક્તનં સ્વં વિનિંદ્ય ચ
એ રીતે એ ઘટના સાંભળી અને પોતાનું ભૂતકાળ નિંદ્યા પછી,
ચિંતામવાપ મહતીં ક્વ યામિ કરવાણિ કિમ્
એ ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો: 'હવે ક્યાં જઉં? શું કરું?'
દેશાંતરે હ્યસ્તિ ધનઃ સદ્વિદ્યઃ સુખમેધતે
બીજા દેશમાં ધન છે, સાચી વિદ્યા છે અને સુખ પણ મળે છે.
યાયજૂકે કુલે જન્મ ક્વક્વ મે વ્યસનં તથા
યજ્ઞકર્મ કરનારા કુટુંબમાં જન્મ—એ ક્યાં અને મારું દુઃખ ક્યાં?
ભિક્ષિતું નાધિગચ્છામિ ન મે પરિચિતઃ ક્વચિત્
મને ભિક્ષા માંગવી આવડતી નથી; ક્યાંય કોઈ ઓળખાણ પણ નથી.
સદાભ્યુદિતે ભાનૌ પ્રસૂર્મે મૃષ્ટભોજનમ્
જ્યારે પણ સૂર્ય ઉગતો, મારી માતા મને સારા રસોઈવાળું ભોજન આપતી.
ઇતિ ચિંતયતસ્તસ્ય ભાનુરસ્તાચલં ગતઃ
એ રીતે વિચારતો હતો ત્યારે સૂર્ય પર્વતની પાછળ અસ્ત થયો.
મહોપહારાનાદાય નગરાદ્બહિરભ્યગાત્
મોટા ઉપહાર લઈને, એ શહેરની બહાર ગયો.
પક્વાન્નગંધમાઘ્રાય ક્ષુધિતઃ સ તમન્વગાત્ 4.1.13.
પક્વાનની સુગંધ આવી, ભૂખ્યો હતો એટલે એના પાછળ ગયો.
પલાયમાનો નિહતઃ ક્ષણાત્પંચત્વમાગતઃ
પલાયન કરતો હતો ત્યારે માર્યો ગયો અને ક્ષણમાં મૃત્યુ પામ્યો.
કુલાચારપ્રતીપોયં પિત્રોર્વાક્યપરાઙ્મુખઃ 4.1.13.
આ કુટુંબની પરંપરા સામે જાય છે અને માતા-પિતાના વચનને અવગણે છે.
કલિંગરાજોભવિતાઽધુનાવિધુતકલ્મષઃ 4.1.13.
કળીંગ દેશના રાજા હવે સર્વ પાપોથી મુક્ત થશે.
સ્વાર્થદીપદશોદ્યોત લિંગમૌલિ તમોહરઃ 4.1.13.
લિંગના શિખર પર પોતાનાં સ્વાર્થના પ્રકાશથી ઝગમગતું રત્ન અંધકારને દૂર કરે છે.