ન શક્યતે હિ સંપૂર્ણં વક્તું વર્ષશતૈરપિ
હકીકતમાં, એ વાતને સંપૂર્ણ રીતે તો સો વર્ષમાં પણ કહી શકાય નહીં.
કાર્તિકસ્ય તુ માહાત્મ્યં યાવદ્વર્ષશતં વદન્
કર્તિક માસના મહિમાનું વર્ણન કોઈ સો વર્ષ સુધી પણ કરે,
પુત્રાર્થી ચ ધનાર્થી ચ રાજ્યાર્થી સ્વફલં લભેત્ 2.4.36.
પુત્ર, ધન કે રાજ્યની ઈચ્છા રાખનાર પોતાનું ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
ભૂયોભૂયો નમસ્કૃત્ય યયૌ યાદૃચ્છિકો મુનિઃ
પુનઃપુનઃ નમસ્કાર કરીને, મુનિ પોતાની ઈચ્છા મુજબ ચાલ્યા ગયા.
કથિતં શંકરેણાઽપિ પુત્રાય હિતકામ્યયા
શિવજીએ પણ પોતાના પુત્રના કલ્યાણ માટે આ વાત કહી હતી.
કૃષ્ણેન સત્યભામાયૈ કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવઃ
કૃષ્ણે કાર્તિક માસનું મહિમા સત્યભામાને સમજાવ્યો હતો.
ઋષયો વાલખિલ્યેભ્યઃ શ્રુત્વા માહાત્મ્યમુત્તમમ્
ઋષિઓએ વાલખિલ્યમુનિઓ પાસેથી એ ઉત્તમ મહાત્મ્ય સાંભળ્યું.
અધીત્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ પયઃસારમિવોદ્ધૃતમ્
બધા શાસ્ત્રો ભણ્યા પછી, જેમ દૂધમાંથી સાર કાઢે તેમ, એ મહાત્મ્યનું સાર તેઓએ ગ્રહણ કર્યું.
વિરરામ તતસ્તે તુ પૂજાં ચક્રુસ્તદાસ્ય ચ
પછી તેઓએ આરામ લીધો અને એ સમયે તેની પૂજા કરી.
તે પુનઃ સ્વાશ્રમં ગત્વા હૃષ્ટાસ્તે પરમર્ષયઃ
પછી એ મહાન ઋષિઓ આનંદિત થઈને પોતાના આશ્રમમાં પાછા ગયા.
અનેન વિધિના યે વૈ કુર્વંતિ કાર્તિકવ્રતમ્
જે લોકો આ રીતે કાર્તિક વ્રત કરે છે,
વ્યાસ ઉવાચ ઉદિયાયોદયગિરૌ શુચિપ્રસૃમરૈઃ કરૈઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: સૂર્યોદય પર્વત પર શુદ્ધ અને તેજસ્વી કિરણો સાથે સૂર્ય ઉગ્યો.
સંવર્ધયન્સતાં ધર્માન્ત્યક્કુર્વંસ્તામસીં સ્થિતિમ્
તે સૂર્યે સજ્જનોના ધર્મને પોષ્યા અને અંધકારને દૂર કર્યો.
હવ્યં કવ્યં ભૂતબલિં દેવાદીનાં પ્રવર્તયન્
તે સૂર્યે દેવો અને પિતૃઓ માટેના હવન, ભૂતબલિ વગેરે શરૂ કરાવ્યા.
અસતાં હૃદિ વક્ત્રેષુ નિર્દિશંસ્તમસઃ સ્થિતિમ્
દુષ્ટ લોકોના મન અને વાણીમાં અંધકાર છે એવું તેણે દર્શાવ્યું.
યસ્મિન્નભ્યુદિતે જાતઃ સમ્યક્પુણ્યજનોદયઃ
જ્યારે એ સૂર્ય ઉગે છે ત્યારે સારા લોકોનો ઉદય થાય છે.
સાયમસ્તમિતઃ પ્રાતઃ કથં જીવેદ્રવિઃ પુનઃ
સાંજે અસ્ત થાય છે અને સવારે ફરી ઉગે છે, તો એ સૂર્ય ફરી કેવી રીતે જીવંત થાય છે?
યામં ભુક્ત્વા તથાગ્નેયીં જ્વલંતીં વિરહાદિવ
જેમણે અગ્નિ જેવી જ્વલંત કિરણોનો ભાગ પચાવ્યો છે, જાણે વિયોગમાં છે એમ.
તાંબૂલીરાગરક્તૌષ્ઠીં દ્રાક્ષાસ્તબકસુસ્તનીમ્
પાન અને કેશરથી લાલ થયેલા હોઠો, દ્રાક્ષના ગુચ્છોથી શોભાયમાન.
મલયાનિલ નિઃશ્વાસાં ક્ષીરોદકવરાંબરામ્
મલય પવનના શ્વાસ સાથે, દૂધ અને પાણી જેવી વસ્ત્રો પહેરેલી.
કાવેરીગૌતમીજંઘાં ચોલચોલાં શુકાવૃતામ્ 4.1.2.
કાવેરી અને ગૌતમીની જેમ પગ, ચોળા પ્રદેશના વસ્ત્રો અને શુકપંખીઓથી શોભિત.
સુકોમલમહારાષ્ટ્રીવાગ્વિલાસમનોહરામ્
મહારાષ્ટ્રની કોમળ અને મોહક વાણીથી મનોહર અને નરમ.
સુદક્ષદક્ષિણામાશામાશાનાથઃ પ્રતસ્થિવાન્
દક્ષિણ દિશાના સ્વામી સુદક્ષ દક્ષિણ દિશા તરફ روانા થયા.
ન શેકુરગ્રતો ગંતું તતોઽનૂરુર્વ્યજિજ્ઞપત્
પછી તેઓ આગળ જઈ શક્યા નહીં, એટલે અનૂરુરે આ વાત જણાવી.
અનૂરુરુવાચ ભાનો માનોન્નતો વિન્ધ્યો નિદ્ધ્યય ગગનં સ્થિતઃ
અનૂરુરે કહ્યું: 'હે ભાનુ, વિન്ധ્ય પર્વત ગર્વથી ઊભો રહીને આકાશ રોકી દીધું છે.'
અન્રૂરુવાક્યમાકર્ણ્ય સવિતા હૃદ્યચિન્તયત્
અનૂરુરની વાત સાંભળી સૂર્યદેવ મનમાં વિચારી રહ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ સૂરઃ શૂરોપિ કિં કુર્યાત્પ્રાંતરે વર્ત્મનિસ્થિતઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: 'પથમાં અટકાવાયેલો સૂર્ય પણ શું કરી શકે?'
ગૃહ્યત્રાપ્રત્યૂષ્ટેઃ ક્ષણં નાવતિષ્ઠતિ
પ્રભાત પછી એક ક્ષણ પણ સૂર્ય અટકતો નથી.
યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે દ્વે શતે દ્વે ચ યોજને
અહીં અંતર બે હજાર, બે સો અને બે યોજન છે.
ગતે બહુતિથેકાલે પ્રાચ્યૌદીચ્યાં ભૃશાર્દિતાઃ
સમય ઘણો વીતી ગયો, તો પૂર્વ અને ઉત્તર દિશાવાળા ખૂબ જ પીડાયાં.