તુલસીપૂજયા તસ્ય રત્નપૂજાં પુરા કૃતામ્
તુલસીથી પૂજા કરીને તેણે રાજાની રત્નપૂજાને પણ પછાડીને આગળ વધ્યો.
વિષ્ણુદાસ કથં સેયમાચ્છન્ના તુલસીદલૈઃ
હે વિષ્ણુદાસ, આ પૂજા તુલસીના પાંદડાંથી કેમ છુપાઈ ગઈ છે?
વિષ્ણુભક્તિં ન જાનાસિ વરાકોઽસિ મતો મમ
તને વિષ્ણુભક્તિનું જ્ઞાન નથી; મારા મતે તું અયોગ્ય છે.
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સક્રોધઃ સ દ્વિજોત્તમઃ
આવું સાંભળીને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થયો.
કિયદ્વિષ્ણુવ્રતં પૂર્વં ત્વયા ચીર્ણં વદસ્વ તત્
કેટલાં વિષ્ણુવ્રત તું અગાઉ પાળ્યાં છે, એ મને કહું.
તદ્બ્રાહ્મણવચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય સ નૃપોત્તમઃ
બ્રાહ્મણના શબ્દો સાંભળીને એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ હસીને જવાબ આપ્યો.
ઇત્થં ચેદ્વદસે વિપ્ર વિષ્ણુભક્ત્યાઽતિગર્વિતઃ
જો તમે આવી રીતે બોલો છો, બ્રાહ્મણ, તો વિષ્ણુભક્તિથી તમને બહુ ગર્વ થયો છે.
યજ્ઞદાનાદિકં નૈવ વિષ્ણોસ્તુષ્ટિકરં કૃતમ્ 2.4.26.
એવી સ્થિતિમાં યજ્ઞ, દાન વગેરે વિષ્ણુને સાચી રીતે પ્રસન્ન કરી શકતા નથી.
ઈદૃશસ્યાઽપિ તે ગર્વ એષ તિષ્ઠતિ ભક્તિતઃ
છતાં પણ, તમારી આ ગર્વીલી ભાવના ભક્તિમાંથી જ ઊભી રહી છે.
સાક્ષાત્કારમહં વિષ્ણોરેષ વાદો ગમિષ્યતિ
હું વિષ્ણુના સ્પષ્ટ દર્શન કરાવીશ; આ વિવાદનો અંત આવી જશે.
આરભદ્વૈષ્ણવં સત્રં કૃત્વાઽઽચાર્યં તુ મુદ્ગલમ્
તેણે વિશાળ વૈષ્ણવ યજ્ઞ આરંભ્યો અને મુદગલને મુખ્ય આચાર્ય બનાવ્યા.
ઋષિસંઘસમાજુષ્ટં બહ્વન્નં બહુદક્ષિણમ્
તેમાં અનેક ઋષિઓ ભેગા થયા, ભરપૂર ભોજન અને અનેક દાન આપવામાં આવ્યા.
વિષ્ણુદાસોઽપિ તત્રૈવ તસ્થૌ દેવાલયે વ્રતી
વિષ્ણુદાસ પણ ત્યાં જ મંદિરમાં પોતાના વ્રત પાળતો રહ્યો.
માઘોર્જયોર્વ્રતં સમ્યક્તુલસીવનપાલનમ્
માઘ અને કાર્તિકના વ્રતો તેણે સંપૂર્ણ રીતે પાળ્યા અને તુલસી વનની પણ સેવા કરી.
ઉપચારૈઃ ષોડશભિર્નૃત્યગીતાદિમંગલૈઃ
સોળ પ્રકારની પૂજા, નૃત્ય, ગીત અને શુભવિધિઓથી આરાધના કરવામાં આવી.
નિત્યં સંસ્મરણં વિષ્ણોર્ગચ્છન્ભુવિ સ્વપન્નપિ
તે વિષ્ણુનું નામ સતત સ્મરણ કરતો, જમીન પર ચાલે કે ઊંઘતો હોય ત્યારે પણ.
માઘકાર્તિકયોર્નિત્યં વિશેષનિયમાનપિ
માઘ અને કાર્તિક મહિનામાં તેણે ખાસ નિયમોનું પાલન કર્યું.
એવં સમારાધયતોઃ શ્રિયઃ પતિં તયોશ્ચ ચોલેશ્વરવિષ્ણુદાસયોઃ 2.4.26.
આ રીતે, ચોલેશ્વર અને વિષ્ણુદાસે શ્રીના પતિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી.
સ પાકમકરોત્તાવદહરત્કોઽપ્યલક્ષિતઃ
તેણે ભોગ તૈયાર કર્યો, પણ કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિએ તેને લઈ જતો રહ્યો.
તમદૃષ્ટ્વાઽપ્યસૌ પાકં પુનર્નૈવાઽકરોત્તદા
તેને કોણ લઈ ગયું તે દેખાયું નહીં, એટલે એ સમયે તેણે ફરી ભોગ બનાવ્યો નહીં.
દ્વિતીયેઽહ્નિ પુનઃ પાકં કૃત્વા યાવત્સ વિષ્ણવે
બીજા દિવસે તેણે ફરી વિષ્ણુ માટે ભોગ તૈયાર કર્યો,
એવં સપ્તદિનં તસ્ય પાકં કોઽપ્યહરન્નૃપ
આ રીતે, સાત દિવસ સુધી કોઈક તેના ભોગ લઈ જતો રહ્યો, રાજન.
અહો નિત્યં સમભ્યેત્ય કઃ પાકં હરતે મમ
હાય, રોજ કોણ આવે છે અને મારું ભોગ લઈ જાય છે?
પુનઃ પાકં વિધાયાઽત્ર ભુજ્યતે યદિ ચેન્મયા
જો હું ફરી ભોગ બનાવીને અહીં જ પોતે ખાઈ લઉં—
યદિ પાકં વિધાયૈવં ભોક્તવ્યં તુ મયા ન તત્
જો આ રીતે રાંધવું પડે તો હું એ ખાવું નહીં.
ઉપોષિતોઽહં સપ્તાઽહં તિષ્ઠામ્યત્ર વ્રતસ્થિતઃ
હું અહીં સાત દિવસ ઉપવાસ કરીને વ્રત પાળતો રહ્યો છું.
ઇતિ પાકં વિધાયાઽસૌ તત્રૈવાઽલક્ષિતઃ સ્થિતઃ
આ રીતે ભોજન તૈયાર કરીને, એ ત્યાં જ અજાણ્યો ઊભો રહ્યો.
ક્ષુત્ક્ષામં દીનવદનમસ્થિચર્માઽવશેષિતમ્ 2.4.27.
ભૂખથી દુબળો, દુઃખી ચહેરો અને હાડકાં-ચામ સિવાય કશું બચ્યું નહોતું.
વિલોક્યાઽન્નહરં વિપ્રસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેત્યભાષત
ભોજન લાવનારને જોઈને બ્રાહ્મણે કહ્યું, 'રukho, રોકો!'
ઇત્થં વદંતં વિપ્રાગ્ર્યમાયાંતં સ વિલોક્ય ચ
એ રીતે બોલતો અને આગળ આવતો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જોઈને,