તેનાઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં તુલસીભવમ્
એથી હું તુલસીના મહિમા અને ઉદ્ભવ વિશે પૂછવા ઈચ્છું છું.
કથમેષા સમુત્પન્ના કસ્મિન્સ્થાને ચ નારદ
એ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ અને કયા સ્થળે, હે નારદ?
સેતિહાસં પુરાવૃત્તં તત્સર્વં કથયામિ તે
એ જૂની ઘટના જેવી ઘટી હતી, તે બધું હું તને કહું છું.
પુરા શક્રઃ શિવં દ્રષ્ટુમગાત્કૈલાસપર્વતમ્
પહેલાં ઇન્દ્રે શિવને જોવા માટે કૈલાસ પર્વત પર ગયો.
યાવદ્ગતઃ શિવગૃહં તાવત્તત્ર સ દૃષ્ટવાન્
જ્યારે તે શિવના ઘર પહોંચ્યો, ત્યારે ત્યાં તેણે જોયું—
સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભોઃ ક્વ ગતો જગદીશ્વરઃ
ત્યાં તેને પૂછાયું: 'તુ કોણ છે, હે ભાઈ? જગતના સ્વામી ક્યાં ગયા?'
તતઃ કુદ્ધો વજ્રપાણિસ્તં નિર્ભર્ત્સ્ય વચોઽબ્રવીત્
પછી ક્રોધિત થયેલા વજ્રધારી એ તેને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું:
અતસ્ત્વાં હન્મિ વજ્રેણ કસ્તે ત્રાતાઽસ્તિ દુર્મતે
હવે હું તને વજ્રથી મારીશ, દુષ્ટબુદ્ધિ, તને બચાવનાર કોણ છે?
તેનાસ્ય કણ્ઠો નીલત્વમગાદ્વજ્રં ચ ભસ્મતામ્ 2.4.14.
આથી તેનું કંઠ નિલો થઈ ગયો અને વજ્ર ભસ્મ થઈ ગયું.
દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસ્તૂર્ણં કૃતાંજલિપુટોઽભવત્
આ જોઈને બૃહસ્પતિએ તરત જ હાથ જોડ્યા.
ત્રિપુરઘ્નાય શર્વાય નમોઽધંકનિષૂદિને
ત્રિપુરના વિનાશક, અહંકારને દમાવનાર શર્વને વંદન છે.
વિરૂપાયાઽતિરૂપાય બહુરૂપાય શંભવે
વિચિત્ર રૂપ ધરાવનાર, અતિ સુંદર, અનેક રૂપ ધરાવનાર શંભુને હું નમું છું.
કાલાંતકાય કાલાય કાલભોગિધરાય ચ
કાળના અંત લાવનાર, કાળ સ્વરૂપ, કાળના સાપને ધારણ કરનારને હું વંદન કરું છું.
સંહરન્નયનજ્વાલાં ત્રિલોકીદહન ક્ષમામ્
જેનાં નેત્રમાંથી અગ્નિ નીકળે છે અને જે ત્રિલોકને દહન કરવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેને હું નમું છું.
વરં વરય ભો બ્રહ્મન્પ્રીતઃ સ્તુત્યાઽનયા તવ
હે બ્રાહ્મણ, તું ઈચ્છિત વર માગ; તારી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈને હું તને વર આપું છું.
અગ્નિરેષ શમં યાતુ ભાલનેત્રસમુદ્ભવઃ
માથેના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ અગ્નિ શાંત થાય એવી મારી ઇચ્છા છે.
ઈશ્વર ઉવાચ પુનઃ પ્રવેશમાયાતિ ભાલનેત્રે કથં શિખી
ઈશ્વરે કહ્યું: માથાના નેત્રમાંથી નીકળેલી આ અગ્નિ ફરી કેવી રીતે પાછી જશે?
સોઽપતત્સિંધુગંગાયાઃ સાગરસ્ય ચ સંગમે
એ અગ્નિ સિંધુ અને ગંગાના સંગમ અને સાગરમાં પડી.
તાવત્સ બાલરૂપત્વમગાત્તત્ર રુરોદ ચ 2.4.14.
ત્યાં એ બાળકના રૂપમાં આવી અને રડવા લાગી.
સ્વર્ગાદ્યાઃ સત્યલોકાંતાસ્તત્સ્વનાદ્બધિરીકૃતાઃ
સ્વર્ગથી લઈને સત્યલોક સુધીના બધા લોક એના રડવાથી બહેરા થઈ ગયા.
તાવત્સમુદ્રસ્યોત્સંગે તં બાલં સ દદર્શ હ
પછી સાગરના કિનારે એ બાળકને તેણે જોયો.
પ્રણમ્ય શિરસા બાલં તસ્યોત્સંગે ન્યવેશયત્ જાતકર્માઽઽદિસંસ્કારાન્કુરુષ્વાઽદ્ય જગદ્ગુરો
એ બાળકને માથું ઝુકાવીને પોતાના ગોદમાં બેસાડ્યો અને કહ્યું: 'હે જગતગુરુ, આજે જ જન્મસંસ્કાર અને અન્ય વિધિઓ કર.'
બ્રહ્માણમગ્રહીત્કૂર્ચે વિધુન્વંસ્તં મુહુર્મુહુઃ કથંચિન્મુક્તકૂર્ચોઽથ બ્રહ્મા પ્રોવાચ સાગરમ્
તેને બ્રહ્માને ઝાટકીને વારંવાર કૂર્ચ પકડીને હલાવ્યા; કઈંક રીતે મુક્ત થયો પછી, બ્રહ્માએ સાગરને કહ્યું.
તસ્માજ્જલંધર ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના ભવિષ્યતિ
આથી તેનું નામ જલંધર તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.
અનેનૈવૈષ તરુણઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગઃ
આ જ રીતે, આ યુવાને બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં પારંગતતા મેળવી છે.
યત એષ સમુદ્ભૂતસ્તત્રૈવાંતં ગમિષ્યતિ
જ્યાંથી એ જન્મ્યો છે, ત્યાં જ એનું અંત પણ આવશે.
આમંત્ર્ય સરિતાં નાથં બ્રહ્માંતર્ધાનમાગમત્
નદીઓના સ્વામીનો વિદાય લઈ, બ્રહ્માએ ત્યાંથી અંતર્ધાન પામ્યું.
અથ તદ્દર્શનોત્ફુલ્લનયનઃ સાગરસ્તદા 2.4.14.
પછી, એ દર્શનથી સાગરનાં નેત્ર આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા.
તે કાલનેમિપ્રમુખાસ્તતોઽસુરાસ્તસ્મૈ સુતાં તાં પ્રદદુઃ પ્રહર્ષિતાઃ
પછી કાલનેમિ અને અન્ય અસુરોએ આનંદપૂર્વક પોતાની પુત્રી તેને આપી.
તેઽપિ ભૂમંડલં યાતા નિર્ભયાસ્તમુપાશ્રિતાઃ
તેઓ પણ નિર્ભય બની ધરતી પર ગયા અને તેની શરણમાં આવ્યા.