પરદીપ પ્રબોધસ્ય માહાત્મ્યમપિ વૈ શ્રુતમ્
બીજાનો દીવો પ્રગટાવાનો મહિમા પણ સાંભળવામાં આવ્યો છે.
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ દીપદાને મતિર્ભવેત્
માત્ર સાંભળવાથી પણ દીવો આપવા માટે મન થાય છે.
સંપ્રાપ્તે કાર્તિકે માસિ પ્રાતઃસ્નાનપરાયણઃ
જ્યારે કાર્તિક માસ આવે ત્યારે જે પ્રભાતે સ્નાન કરે છે,
સર્વલોકાધિપો ભૂત્વા સર્વસંપત્સમન્વિતઃ
તે સર્વ લોકનો સ્વામી બની જાય છે અને સર્વ સંપત્તિથી યુક્ત થાય છે.
સ્નાનદાનક્રિયાપૂર્વં હરિમંદિરમસ્તકે કાર્તિકે શુદ્ધપૂર્ણાયાં વિધિનોત્સર્જયેચ્ચ તમ્
સ્નાન, દાન અને અન્ય વિધિઓ કરતા પહેલાં, કાર્તિક માસની પવિત્ર પૂર્ણિમાની રાત્રે, હરિનું મંદિર છે તેના શિખરે એ વસ્તુ વિધિવત્ મૂકવી જોઈએ.
યઃ કરોતિ વિધાનેન કાર્તિકે વ્યોમ્નિ દીપકમ્
જે કોઈ કાર્તિક માસમાં નિયમ પ્રમાણે આકાશમાં દીવો પ્રગટાવે છે—
અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
હવે હું તને આ વિષયમાં એક પ્રાચીન કથા સંભળાવું છું.
પુરા તુ નિષ્ઠુરોનામ લુબ્ધકો લોકકંટકઃ 2.4.7.
પહેલાં એક નિષ્ઠુર નામનો ક્રૂર શિકારી હતો, જે લોકો માટે દુઃખદાયક બનતો હતો.
વને ચરન્મૃગાન્સર્વાન્હત્વા વૃત્તિમકલ્પયત્
એ જંગલમાં ફરીને પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતો હતો.
કંચિદ્ગ્રામં જગામાશુ ચૌર્યાર્થં કાર્તિકે મુને
કાર્તિક મહિનામાં, હે મુનિ, એ ચોરી કરવા માટે ઝડપથી એક ગામ તરફ ગયો.
ચન્દ્રશર્માખ્યવિપ્રસ્ય વચનાત્કાર્તિકે સુધીઃ
કાર્તિક મહિનામાં, ચંદ્રશર્મા નામના વિદ્વાન બ્રાહ્મણના ઉપદેશથી—
દીપં દત્ત્વા મહાભક્ત્યા અશૃણોચ્ચ કથાં નિશિ
એણે ખૂબ ભક્તિપૂર્વક દીવો અર્પણ કર્યો અને રાત્રે કથા સાંભળી.
રાજ્ઞા દત્તં વ્યોમદીપં પશ્યન્ક્ષણમતિષ્ઠત
એ રાજાએ જે આકાશદીવો અર્પણ કર્યો હતો, તેને જોઈને એ થોડો સમય ઊભો રહ્યો.
શીઘ્રમાગત્ય જગ્રાહ તૈલપાત્રં સદીપકમ્
પછી એ ઝડપથી આવીને તેલનું વાસણ અને દીવો બંને લઈ ગયો.
તત્ર પીત્વા તુ તૈલં ચ દીપં સ્થાપ્ય સ પક્ષિરાટ્
ત્યાં, તેલ પીધા પછી, પક્ષીઓના રાજાએ દીવો નીચે મૂકી દીધો.
તદાનીં દૈવયોગેન ગ્રહીતું પક્ષિસત્તમમ્
એ સમયે, દૈવી વ્યવસ્થાથી, કોઈ એ ઉત્તમ પક્ષીને પકડવા માટે આવ્યો.
તદગ્રે મુખદીપં ચ પશ્યન્ક્ષણમતિષ્ઠત
એના સામે, મુખ પાસે દીવો જોઈને, એ થોડો સમય ઊભો રહ્યો.
રાજ્ઞે સુકૃતિનામ્ને ચ તૌ વૈ શુશ્રુવતુઃ ક્ષણમ્ 2.4.7.
એ સમયે, બંનેએ સુકૃતિનામના રાજાની વાત થોડા સમય માટે સાંભળી.
માર્જારો જગૃહે તત્ર શાખામતરગતં ખગમ્
ત્યાં, એક બિલાડી એ ડાળ પર ગયેલા પક્ષીને પકડી લીધો.
ભગ્નગાત્રૌ મૃતૌ તત્ર પક્ષિમાર્જારકૌ ભુવિ
ત્યાં, બંને, પક્ષી અને બિલાડી, શરીર તૂટી જવાથી જમીન પર મરી ગયા.
તત્સર્વં લુબ્ધકો દૃષ્ટ્વા ચૌર્યાર્થં સમુપાગતઃ
એ બધું એ શિકારીએ જોઈ લીધું, જે ચોરી કરવા માટે ત્યાં આવ્યો હતો.
ચંદ્રશર્માણમાભાષ્ય ઇદં વચનમબ્રવીત્
પછી એણે ચંદ્રશર્માને સંબોધીને આ રીતે કહ્યું:
રાજ્ઞા સુકૃતિના દત્તં વ્યોમદીપં મનોહરમ્
એક સારા રાજાએ આકાશમાં તેજસ્વી દીવો ભેટ આપ્યો હતો.
તૈલં પીત્વા તુ તત્પાત્રં સદીપં તુ મનોહરમ્
પછી તેલ પીધા પછી, તે દીવો અને તેનું વાસણ બંને સુંદર હતાં.
માર્જારોઽપ્યાગતસ્તત્ર ગ્રહીતું પક્ષિપુંગવમ્
ત્યાં એક બિલાડી પણ આવી, જે પંખીઓના રાજાને પકડવા ઈચ્છતી હતી.
ત્વન્મુખાત્કથ્યમાનાં હિ કથાં શુશ્રુવતુઃ ક્ષણમ્
થોડા સમય માટે, બંનેએ તારી કહેલી વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળી.
તૌ વૃક્ષાત્પતિતૌ મૃત્યું પ્રાપ્તૌ ચ ક્ષણમાત્રતઃ
એ બંને વૃક્ષ પરથી પડ્યા અને એક પળમાં મૃત્યુ પામ્યા.
તદાશ્ચર્યમહં દૃષ્ટ્વા ત્વાં પ્રષ્ટું સમુપાગતઃ 2.4.7.
આ અજાયબી જોઈને, હું તને પૂછવા આવ્યો છું.
તિર્યગ્યોનિસમાપન્નૌ મુક્તૌ કેન ચ કર્મણા
પશુના ગર્ભમાં આવ્યા પછી, કયા કર્મથી તેઓ મુક્ત થયા?
શૃણુ લુબ્ધ પ્રવક્ષ્યામિ તયોર્વૃત્તાંતમંજસા
હે લોભી, સાંભળ, હું તને તેમની વાત સીધી રીતે કહું છું.