કપિલ ઉવાચ પ્રવર્ત્તંતે ક્રિયા વેદાદ્વેદમૂલમિદં જગત્
કપિલે કહ્યું: સર્વે કર્મો વેદમાંથી થાય છે; આ જગતનું મૂળ પણ વેદ છે.
બિલ્વ ઉવાચ સંસારે પાર્થિવાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સમર્થા લોકપાલને
બિલ્વે કહ્યું: સંસારમાં રાજાઓ સર્વોત્તમ છે અને લોકોની રક્ષા કરવામાં સક્ષમ છે.
પિતરઃ પાર્થિવાનાં તુ કિં ત્વં બિલ્વ ન મન્યસે
રાજાઓના પિતૃઓનું મહત્વ તને નથી લાગતું, બિલ્વ?
એવં કૌતૂહલે જાતે કપિલો દ્વિજસત્તમઃ ૫.૨.૮૩.
આવી જિજ્ઞાસા જાગી ત્યારે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ કપિલે—
વજ્રેણ સ દ્વિધા છિન્નઃ કપિલો બ્રહ્મવિદ્યયા
કપિલ બ્રહ્મવિદ્યાથી યુક્ત હતો, પણ વજ્રથી બે ભાગે વિભાજિત થયો.
સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સમ્યગારાધિતો હ્યહમ્
મારે વિવિધ સ્તોત્રો દ્વારા પ્રશંસા મળી છે અને યોગ્ય રીતે પૂજા પણ થઇ છે.
દ્વિજઃ સમાગતો બિલ્વં પુનઃ સખ્યમભૂત્તયોઃ
દ્વિજ આવી પહોંચ્યો; બિલ્વ અને એ ફરીથી મિત્ર બની ગયા.
વામપાદેન ચાપ્યેનં બિલ્વો વિપ્રમતાડયત્
પછી બિલ્વે ડાબા પગથી બ્રાહ્મણને માર્યો.
ન મૃતિં ન વ્યથાં તસ્ય તદ્વજ્રમકરોત્પુનઃ
એ માર વજ્ર જેવો હતો, પણ તેને ન તો મરણ થયું, ન તો દુઃખ થયું.
નારાયણમથાસાદ્ય પ્રાર્થયામાસ ચેપ્સિતમ્ પ્રોવાચ પ્રણતો વિષ્ણુમિદં દેવિ મહામનાઃ
પછી નારાયણ પાસે જઈને તેણે મનની ઇચ્છા માંગવી શરૂ કરી, અને નમ્રતાથી મહાન મનવાળી દેવીએ વિષ્ણુને 이렇게 કહ્યું:
સખા મમ હૃષીકેશ સ ચ મામાહ નિત્યશઃ
"હૃષીકેશ, એ મારો મિત્ર છે અને એ પણ મને હંમેશાં આવું જ કહે છે."
પિશાચસ્યાપિ યક્ષસ્ય ન ચૈવાન્યસ્ય કસ્યચિત્
"પિશાચ, યક્ષ કે બીજું કોઈ પણ—"
એવમુક્તસ્તુ બિલ્વેન સ દેવઃ પુરુષોત્તમઃ
બિલ્વે આવું કહ્યું ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, પુરુષોત્તમ ભગવાને—
સ પ્રવિશ્યાશ્રમં દેવં કપિલેન પ્રપૂજિતઃ ।। ૫.૨.૮૩.
એ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા અને કપિલે તેમને સન્માન આપ્યો.
ભગવન્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ વેદવેદાંગપારગ
"ભગવાન, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત—"
પ્રસાદિતોઽહં બિલ્વેન નૃપેંદ્રેણ પુનઃપુનઃ
"મને બિલ્વ રાજાએ વારંવાર પ્રસન્ન કર્યો છે."
ત્વયા પ્રોક્તં બિભેમીતિ બ્રૂહિ તસ્માદનુગ્રહાત્
"તમે કહ્યું હતું કે 'હું ડરું છું'; કૃપાથી એ વાત કહો."
કપિલસ્ત્વેવમુક્તો વૈ વિષ્ણુના મધુરં વચઃ
વિષ્ણુએ આવું કહ્યું ત્યારે કપિલે મીઠા શબ્દો કહ્યા:
નાહં વક્ષ્યે બિભેમીતિ તેનોક્તં નોચ્યતે મયા ઉવાચ ચક્રમુદ્યમ્ય ભયં વિપ્રસ્ય દર્શયન્
"હું 'હું ડરું છું' એવું નહિ કહું; એટલે હું એ બોલતો નથી." એવું કહીને તેણે ચક્ર ઉંચું કરી બ્રાહ્મણને ડર બતાવ્યો.
ન ચેદ્વક્ષ્યસિ ભીતોઽહં ચક્રં તે પ્રહરામિ વૈ
"જો તું નહિ કહે કે 'હું ડરું છું', તો હું ડરીને તને ચક્રથી મારું છું!"
કપિલ ઉવાચ કિં વૃથા પ્રિયચક્રસ્ય વિષ્ણો ક્લેશમિહેચ્છસિ
કપિલે કહ્યું: "વિષ્ણુ, તારા પ્રિય ચક્રને અહીં વ્યર્થમાં દુઃખ કેમ આપવું છે?"
તતઃ સ મુષ્ટિમાદાય કુશાનાં કપિલસ્તદા
પછી કપિલે કુશ ઘાસની મુઠી ઉપાડી.
અદ્ય ગર્વં ચ દર્પં ચ બલં યચ્ચ તવાદ્ભુતમ્
"આજે તારો ગર્વ, અહંકાર અને એ અદ્ભુત બળ—"
તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ૫.૨.૮૩.
પછી ત્યાં ભયાનક અને રોમંચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
દિવ્યાસ્ત્રાણાં કુશાનાં ચ યુદ્ધં સમભવદ્દૃઢમ્
દિવ્ય અસ્ત્રો અને પુણ્ય કુશ ઘાસ વચ્ચે ભારે યુદ્ધ થયું.
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા સુરૈઃ પરિવૃતસ્તદા
એ સમયે બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ઘેરાઈને ત્યાં પ્રગટ થયા.
ભગવન્ભૂતભવ્યેશ ભવબંધભયાપહ
હે ભગવાન, ભૂત-ભવिष्यના સ્વામી, સંસારના બંધન અને ભયને દૂર કરનાર!
સમારાધ્ય જગન્નાથ શક્રા દ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ
હે જગન્નાથ, ઇન્દ્ર અને સ્વર્ગના અન્ય દેવોએ તમારી યોગ્ય રીતે પૂજા કરી.
આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્
બ્રહ્માથી માંડીને નાના ઘાસના તણિયા સુધી, ત્રણેય લોકમાં ચાલતા અને અચળ બધા જીવો છે.
તેનૈકેન વિશુદ્ધેન સર્વગેન મહાત્મના
એ એક શુદ્ધ અને સર્વત્ર વ્યાપેલા મહાત્માએ બધું આવરી લીધું છે.