સંતો અને શ્રોતાઓ, હવે હું તમને એક પવિત્ર કથા સંભળાવું છું જે સ્કંદ પુરાણના વર્ણિત પાવન તીર્થો અને મહાન ઋષિઓની છે. એક વખત, સર્વશ્રેષ્ઠ ઋષિઓમાંના એક, કેટલાક મહાન પુરુષો સરયૂ નદીના કિનારે આવેલા ઋણમોચન નામના પવિત્ર સ્થળે ગયા. આ પવિત્ર સ્થાનના કિનારે બ્રહ્મા-કુંડ આવેલું છે, જે સાતસો ધનુષથી બનાવાયું હતું. ત્યાં અગાઉ લોમશ નામના પ્રસિદ્ધ મહર્ષિ રહેતા હતા. તેમણે અહીં તપશ્ચર્યા કરી હતી અને એ સ્થાનના મહિમાથી તેમના ઉપર રહેલા બધા ઋણો અને પાપો દૂર થઈ ગયા હતા; તેઓ સંપૂર્ણપણે ઋણમુક્ત થયા. આ પવિત્ર સ્થળના ગુણો અજોડ છે. જે પણ અહીં સ્નાન કરે છે, તે ઋણના દુઃખોથી મુક્તિ પામે છે. માનવના ત્રણ પ્રકારના ઋણ—લૌકિક અને પરલૌકિક—અહીં સ્નાનથી દૂર થઈ જાય છે. આ તીર્થ સર્વ શ્રેષ્ઠ છે, અહીં આવતા જ મનમાં શ્રદ્ધા ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી, અહીં સ્નાન કરવું જોઈએ અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન—સોનુ, વસ્ત્ર વગેરે—અર્પણ કરવું જોઈએ. આ રીતે, મહર્ષિ અગસ્ત્ય કહે છે કે, જયારે લોમશ મહર્ષિએ આ તીર્થના મહિમાનું વર્ણન કર્યું, ત્યારે તેમણે ઋણમોચન તીર્થ વિશે વિગતે જણાવ્યું. આ ઋણમોચન તીર્થ સરયૂના પૂર્વ ભાગમાં આવેલું છે. તેની નજીક પાપમોચન નામનું બીજું તીર્થ છે, જે બે સો ધનુષથી બનેલું છે અને તરત જ ફળ આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. હું (અગસ્ત્ય) પણ ત્યાં ગયો છું અને ત્યાંનું પરમ મહાત્મ્ય જોયું છે. પાંચાલ દેશમાં જન્મેલા નરહરી નામના એક બ્રાહ્મણ અનેક પ્રકારના પાપો, બ્રાહ્મણહત્યાદિ, કરી ચૂક્યા હતા. એક દિવસ, સજ્જનોના સંગથી તેઓ તીર્થયાત્રા માટે પ્રેરિત થયા. તેઓ શ્રેષ્ઠ લોકો સાથે પાપમોચન તીર્થે ગયા અને ત્યાં સ્નાન કર્યું. ત્યારે આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થવા લાગી. એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને હું પણ આશ્ચર્યચકિત થયો. માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશી તિથિને અહીં સ્નાન કરવું વિશેષ પુણ્યદાયી છે; અન્ય દિવસોમાં પણ અહીં સ્નાનથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે. અગાઉ પણ, સરયૂના જળમાં આવેલા પાપમોચન તીર્થે સહસ્રધારા નામના એક મહાન યોગીએ યોગબળથી પોતાના પ્રાણ ત્યાગ્યા અને તેમને શેષનું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું. આ તીર્થનું માપ ત્રણ અડધી ધનુષ જેટલું છે. પછી કૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસજી, જિજ્ઞાસાથી, ફરીથી પૂછે છે—'હું તીર્થના મહિમા સાંભળીને તૃપ્ત થતો નથી, મહાન ઉદયથી સહસ્રધારા તીર્થની ઉત્પત્તિ કહો.' ત્યારે કથા આગળ વધે છે. પ્રાચીન સમયમાં, રઘુકુળના સ્વામી શ્રીરામે દેવતાઓનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યા પછી, મનમાં સંકલ્પ કર્યો—'હું આ દેહને ઝડપથી ત્યાગી દઈશ.' તેઓ આ વિચારમાં હતા ત્યારે લક્ષ્મણ દ્વાર પર ઊભા હતા. લક્ષ્મણ ભૂખથી વ્યાકુળ હતા અને ઝડપથી આવ્યા. શ્રીરામે પ્રેમપૂર્વક તેમને બોલાવ્યા અને સૂચના આપી કે જે કાર્ય માટે કોઈ આવ્યા હોય, તેમાં વિલંબ ન થવો જોઈએ. લક્ષ્મણે મહર્ષિ દુર્વાસાને મળવાની ઈચ્છા ધરાવતા મહાન મહર્ષિનું આગમન રામને જાણાવ્યું. યોગ્ય સમય જોઈને શ્રીરામ બહાર ગયા અને મહર્ષિ દુર્વાસાને સન્માનપૂર્વક મળ્યા. પછી લક્ષ્મણે શ્રીરામની આજ્ઞા પ્રમાણે કોઈ વિલંબ વિના કાર્ય પૂર્ણ કર્યું. તેઓ તીર્થે ગયા, સ્નાન કર્યું અને ધ્યાનમાં સ્થિર થયા. ત્યારે, હજારો ફણીઓથી શોભતા ઇન્દ્ર, દેવતાઓ સાથે ત્યાં પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ, સત્યનિષ્ઠ લક્ષ્મણે શેષનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ પ્રકારે, સરયૂના પવિત્ર તીર્થો—ઋણમોચન, પાપમોચન અને સહસ્રધારા—ના મહિમાનું વર્ણન પુરાણોમાં આવે છે, જ્યાં સ્નાન અને દાનથી પાપો, ઋણો અને બંધનોમાંથી મુક્તિ મળે છે, અને મહાન આત્માઓને દિવ્ય અવસ્થાની પ્રાપ્તિ થાય છે.