శివపురాణమ్

అవ్యాక్షిప్తేన మనసా ధ్యానం నామ తదుచ్యతే ధ్యేయావస్థితచిత్తస్య సదృశః ప్రత్యయశ్చ యః

మనస్సు చెలరేగకుండా ఉండే ధ్యానమే ధ్యానం. ధ్యేయంలో మనస్సు నిలిచిన స్థితికి తగిన జ్ఞానం కలుగుతుంది.

ప్రత్యయాన్తరనిర్ముక్తః ప్రవాహో ధ్యానముచ్యతే సర్వమన్యత్పరిత్యజ్య శివ ఏవ శివంకరః

ఇతర ఆలోచనలు లేకుండా నిరంతరంగా ప్రవహించే ధ్యానమే నిజమైన ధ్యానం. మిగతా అన్నిటిని వదిలిపెట్టి, శివుడే మంగళదాయకుడు.

పరో ధ్యేయో ఽధిదేవేశః సమాప్తాథర్వణీ శ్రుతిః తథా శివా పరా ధ్యేయా సర్వభూతగతౌ శివౌ

ధ్యానించవలసిన పరముడు దేవతలకు అధిపతి, అతర్వణ వేదంలో చెప్పబడినవాడు. అలాగే, పరమ శివా కూడా ధ్యానించవలసినది; శివుడు, శివా ఇద్దరూ సర్వభూతాలలో వ్యాపించి ఉన్నారు.

తౌ శ్రుతౌ స్మృతిశాస్త్రేభ్యః సర్వగౌ సర్వదోదితౌ సర్వజ్ఞౌ సతతం ధ్యేయౌ నానారూపవిభేదతః

ఈ ఇద్దరూ వేదాలు, స్మృతులు, శాస్త్రాలలో చెప్పబడి, సర్వవ్యాప్తులు, ఎప్పుడూ ప్రకటించబడేవారు, సర్వజ్ఞులు, ఎన్నో రూపాల్లో కనిపించేవారు, ఎప్పుడూ ధ్యానించవలసినవారు.

విముక్తిః ప్రత్యయః పూర్వః ప్రత్యయశ్చాణిమాదికమ్ ఇత్యేతద్ద్వివిధం జ్ఞేయం ధ్యానస్యాస్య ప్రయోజనమ్

విముక్తి మొదటి ఫలం, రెండవది అణిమాది శక్తుల ప్రాప్తి. ఈ రెండు ధ్యాన ఫలితాలు తెలుసుకోవాలి.

ధ్యాతా ధ్యానం తథా ధ్యేయం యచ్చ ధ్యానప్రయోజనమ్ ఏతచ్చతుష్టయం జ్ఞాత్వా యోగం యుఞ్జీత యోగవిత్

ధ్యాత, ధ్యానం, ధ్యేయం, ధ్యాన ఫలితం — ఈ నాలుగు తెలుసుకుని యోగాన్ని తెలిసినవాడు యోగాన్ని అభ్యసించాలి.

జ్ఞానవైరాగ్యసంపన్నః శ్రద్దధానః క్షమాన్వితః నిర్మమశ్చ సదోత్సాహీ ధ్యాతేత్థం పురుషః స్మృతః

జ్ఞానం, విరక్తి కలిగి, శ్రద్ధతో, సహనంతో, మమకారం లేకుండా, ఎప్పుడూ ఉత్సాహంగా ఉండే వ్యక్తి ఇలా ధ్యానం చేస్తాడని చెప్పబడింది.

జపాచ్ఛ్రాంతః పునర్ధ్యాయేద్ధ్యానాచ్ఛ్రాంతః పునర్జపేత్ జపధ్యనాభియుక్తస్య క్షిప్రం యోగః ప్రసిద్ధ్యతి

జపం చేయడం వల్ల అలసట వచ్చినప్పుడు మళ్లీ ధ్యానం చేయాలి. ధ్యానం వల్ల అలసిపోతే మళ్లీ జపం చేయాలి. ఇలాంటి జపం, ధ్యానం రెండింటినీ కలిపి చేసే వారికి యోగం త్వరగా సిద్ధిస్తుంది.

ధారణా ద్వాదశాయామా ధ్యానం ద్వాదశధారణమ్ ధ్యానద్వాదశకం యావత్సమాధిరభిధీయతే

ధారణా పన్నెండు ఊపిరుల పాటు ఉంటుంది. ధ్యానం అంటే పన్నెండు ధారణల సమానం. ఆ ధ్యానం పన్నెండు రెట్లు జరిగే వరకు దాన్ని సమాధి అంటారు.

సమాధిర్న్నామ యోగాంగమన్తిమం పరికీర్తితమ్ సమాధినా చ సర్వత్ర ప్రజ్ఞాలోకః ప్రవర్తతే

సమాధి అనేది యోగంలో చివరి భాగంగా చెప్పబడింది. సమాధి ద్వారా అన్ని చోట్ల జ్ఞానదీపం వెలుగుతుంది.

యదర్థమాత్రనిర్భాసం స్తిమితో దధివత్స్థితమ్ స్వరూపశూన్యవద్భానం సమాధిరభిధీయతే

ఏ స్థితిలో ధ్యేయం మాత్రమే మిగిలి, అది పెరుగు లాగా నిశ్చలంగా ఉండి, మనస్సు తన స్వరూపాన్ని కోల్పోయినట్లు కనిపిస్తుందో, ఆ స్థితినే సమాధి అంటారు.

ధ్యేయే మనః సమావేశ్య పశ్యేదపి చ సుస్థిరమ్ నిర్వాణానలవద్యోగీ సమాధిస్థః ప్రగీయతే

ధ్యేయంలో మనస్సును పూర్తిగా లీనంచేసి, దాన్ని దృఢంగా చూడగలిగినవాడు, సమాధిలో స్థిరమైన యోగి, విముక్తి అగ్నిలా ఉన్నవాడిగా ప్రశంసించబడతాడు.

న శృణోతి న చాఘ్రాతి న జల్పతి న పశ్యతి న చ స్పర్శం విజానాతి న సంకల్పయతే మనః

అతడు వినడు, వాసన చూడడు, మాట్లాడడు, చూడడు, స్పర్శను గ్రహించడు, మనస్సు కూడా ఏ ఆలోచన చేయదు.

నవాభిమన్యతే కించిద్బధ్యతే న చ కాష్టవత్ ఏవం శివే విలీనాత్మా సమాధిస్థ ఇహోచ్యతే

అతడు ఏదీ అనుకోడు, ఏదీ అతన్ని బంధించదు, కట్టెలా నిశ్చలంగా ఉంటాడు. ఇలాగే శివునిలో ఆత్మ లీనమై సమాధిలో ఉన్నవాడిగా ఇక్కడ చెప్పబడతాడు.

యథా దీపో నివాతస్థః స్పన్దతే న కదాచన తథా సమాధినిష్ఠో ఽపి తస్మాన్న విచలేత్సుధీః

ఎలా గాలిలేని చోట దీపం ఎప్పుడూ కదలకుండా ఉంటుందో, అలాగే సమాధిలో స్థిరంగా ఉన్న జ్ఞాని మనస్సు కూడా కదలదు.

ఏవమభ్యసతశ్చారం యోగినో యోగముత్తమమ్ తదన్తరాయా నశ్యంతి విఘ్నాః సర్వే శనైఃశనైః

ఇలా సాధన చేస్తూ ఉండే యోగికి అన్ని అడ్డంకులు క్రమంగా తొలగిపోతాయి. అప్పుడు పరమయోగం సిద్ధిస్తుంది.

ఆలస్యం వ్యాధయస్తీవ్రాః ప్రమాదః స్థానసంశయః అనవస్థితచిత్తత్వమశ్రద్ధా భ్రాంతిదర్శనమ్

ఆలస్యం, తీవ్రమైన వ్యాధులు, నిర్లక్ష్యం, స్థలంపై సందేహం, మనస్సు స్థిరంగా లేకపోవడం, విశ్వాసం లేకపోవడం, తప్పుగా గ్రహించడం—

దుఃఖాని దౌర్మనస్యం చ విషయేషు చ లోలతా దశైతే యుఞ్జతాం పుంసామన్తరాయాః ప్రకీర్తితాః

బాధలు, మనసు ముడుత, విషయాలలో చంచలత—ఇవి పది యోగ సాధనలో ఉన్నవారికి అడ్డంకులుగా చెప్పబడ్డాయి.

ఆలస్యమలసత్త్వం తు యోగినాం దేహచేతనోః ధాతువైషమ్యజా దోషా వ్యాధయః కర్మదోషజాః

ఆలస్యం అంటే యోగిలో శరీరం, మనస్సు మాంద్యం. వ్యాధులు శరీర ధాతువుల అసమతుల్యత వల్ల వస్తాయి. పనుల వల్ల దోషాలు కలుగుతాయి.

ప్రమాదో నామ యోగస్య సాధనా నామ భావనా ఇదం వేత్యుభయాక్రాన్తం విజ్ఞానం స్థానసంశయః

యోగంలో నిర్లక్ష్యం అంటే మర్చిపోవడం. సాధన అంటే ధ్యానం. ఈ రెండింటి వల్ల కలిగే సందేహాన్ని స్థల సందేహం అంటారు.

అప్రతిష్ఠా హి మనసస్త్వనవస్థితిరుచ్యతే అశ్రద్ధా భావరహితా వృత్తిర్వై యోగవర్త్మని

మనస్సు స్థిరంగా లేకపోవడాన్ని స్థిరతలేమి అంటారు. యోగ మార్గంలో నమ్మకం లేకపోవడాన్ని విశ్వాసరాహిత్యం అంటారు.

విపర్యస్తా మతిర్యా సా భ్రాంతిరిత్యభిధీయతే దుఃఖమజ్ఞానజం పుంసాం చిత్తస్యాధ్యాత్మికం విదుః

తప్పుగా గ్రహించడాన్ని భ్రమ అంటారు. అజ్ఞానం వల్ల కలిగే బాధను మనస్సులోని అంతర్గత బాధగా చెబుతారు.

ఆధిభౌతికమంగోత్థం యచ్చ దుఃఖం పురా కృతైః ఆధిదైవికమాఖ్యాతమశన్యస్త్రవిషాదికమ్

శరీర సంబంధమైన కారణాల వల్ల, పూర్వజన్మలో చేసిన పనుల వల్ల కలిగే బాధను భౌతిక బాధ అంటారు. గ్రహాలు, విషం వంటివాటివల్ల కలిగే బాధను దైవిక బాధ అంటారు.

ఇచ్ఛావిఘాతజం మోక్షం దౌర్మనస్యం ప్రచక్షతే విషయేషు విచిత్రేషు విభ్రమస్తత్ర లోలతా

మోక్షం కోరిక తీరక పోవడం వల్ల కలిగే మనస్సు ముడుతను చెబుతారు. విషయాలలో గందరగోళాన్ని చంచలత అంటారు.

శాన్తేష్వేతేషు విఘ్నేషు యోగాసక్తస్య యోగినః ఉపసర్గాః ప్రవర్తంతే దివ్యాస్తే సిద్ధిసూచకాః

ఈ అడ్డంకులు శాంతించాక, యోగంలో నిబద్ధత కలిగిన యోగికి దివ్య లక్షణాలు కలుగుతాయి. అవే సిద్ధి సూచనలు.

ప్రతిభా శ్రవణం వార్తా దర్శనాస్వాదవేదనాః ఉపసర్గాః షడిత్యేతే వ్యయే యోగస్య సిద్ధయః

ప్రభావం, వినికిడి, వార్త, దర్శనం, రుచి, అనుభూతి — ఇవి ఆరు యోగానికి అడ్డంకులు. వీటిని పోగొట్టినప్పుడు యోగసిద్ధి కలుగుతుంది.

సూక్ష్మే వ్యవహితే ఽతీతే విప్రకృష్టే త్వనాగతే ప్రతిభా కథ్యతే యో ఽర్థే ప్రతిభాసో యథాతథమ్

సూక్ష్మమైనది, దాచినది, గతమైనది, దూరమైనది, ఇంకా రానిది — ఏదైనా విషయాన్ని నిజంగా ఎలా ఉందో అలా గ్రహించడం ప్రభావం అంటారు.

శ్రవణం సర్వశబ్దానాం శ్రవణే చాప్రయత్నతః వార్త్తా వార్త్తాసు విజ్ఞానం సర్వేషామేవ దేహినామ్

ప్రయత్నం లేకుండా అన్ని శబ్దాలు వినిపించడమే వినికిడి. అన్ని జీవుల్లో జరిగే విషయాలను తెలుసుకోవడమే వార్త.

దర్శనం నామ దివ్యానాం దర్శనం చాప్రయత్నతః తథాస్వాదశ్చ దివ్యేషు రసేష్వాస్వాద ఉచ్యతే

దైవికమైన ప్రాణులను ప్రయత్నం లేకుండా చూడడమే దర్శనం. అలాగే, దైవికమైన రుచులను ఆస్వాదించడాన్ని రుచి అంటారు.