శివపురాణమ్

నాసికాపుటమంగుల్యా పీడ్యైకమపరేణ తు ఔదరం రేచయేద్వాయుం తథాయం రేచకః స్మృతః

ఒక ముద్రతో ముక్కు ఒక వైపుని ఆపి, ఇంకొకవైపు నుండి పొట్టలోని గాలిని బయటకు వదిలితే, దానిని రేచకంగా అంటారు.

బాహ్యేన మరుతా దేహం దృతివత్పరిపూరయేత్ నాసాపుటేనాపరేణ పూరణాత్పూరకం మతమ్

బయటి గాలిని ముక్కు ద్వారా లోపలికి తీసుకుని, దేహాన్ని బలంగా నింపాలి. ఆ తరువాత మరో ముక్కు రంధ్రం ద్వారా గాలి తీసుకోవడం పూర్తయిన తర్వాత, దీన్ని పూరకంగా అంటారు.

న ముంచతి న గృహ్ణాతి వాయుమంతర్బహిః స్థితమ్ సంపూర్ణం కుంభవత్తిష్ఠేదచలః స తు కుంభక

ఆయన లోపల గాలిని బయటకు వదలకుండా, బయట గాలిని లోపలికి తీసుకోకుండా, పూర్తిగా నిండిన పాత్రలా స్థిరంగా ఉండాలి. ఇదే కుంభకమని అంటారు.

రేచకాద్యం త్రయమిదం న ద్రుతం న విలంబితమ్ తద్యతః క్రమయోగేన త్వభ్యసేద్యోగసాధకః

రేచక మొదలైన ఈ మూడు ప్రక్రియలు త్వరగా కాకుండా, ఆలస్యంగా కాకుండా చేయాలి. యోగి క్రమంగా సాధన చేస్తూ నేర్చుకోవాలి.

రేచకాదిషు యోభ్యాసో నాడీశోధనపూర్వకః స్వేచ్ఛోత్క్రమణపర్యంతః ప్రోక్తో యోగానుశాసనే

రేచక మొదలైన సాధన, నాడుల శుద్ధి తర్వాత, తన ఇష్టానికి అనుగుణంగా కొనసాగించాలి అని యోగశాస్త్రంలో చెప్పబడింది.

కన్యకాదిక్రమవశాత్ప్రాణాయామనిరోధనమ్ తచ్చతుర్ధోపదిష్టం స్యాన్మాత్రాగుణవిభాగతః

కన్యక మొదలైన క్రమప్రకారం, శ్వాస నియమం నాలుగు విధాలుగా, పరిమాణం మరియు గుణం ఆధారంగా బోధించబడింది.

కన్యకస్తు చతుర్ధా స్యాత్స చ ద్వాదశమాత్రకః మధ్యమస్తు ద్విరుద్ధాతశ్చతుర్వింశతిమాత్రకః

కన్యక నాలుగు భాగాలుగా ఉండి, పన్నెండు పరిమాణాలతో ఉంటుంది. మధ్యమం రెండు రెట్లు నియమించబడినది, ఇరవై నాలుగు పరిమాణాలతో ఉంటుంది.

ఉత్తమస్తు త్రిరుద్ధాతః షడ్వింశన్మాత్రకః పరః స్వేదకంపాదిజనకః ప్రాణాయామస్తదుత్తరః

ఉత్తమం మూడు రెట్లు నియమించబడినది, ఇరవై ఆరు పరిమాణాలతో ఉంటుంది. ఆ తరువాత ఉన్నది — శ్వాస నియమం — చెమట, కంపు మొదలైన వాటిని కలిగిస్తుంది.

ఆనందోద్భవరోమాంచనేత్రాశ్రూణాం విమోచనమ్ జల్పభ్రమణమూర్ఛాద్యం జాయతే యోగినః పరమ్

ఆనందం, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, కన్నీళ్లు కారడం, తడబాటు, తల తిరగడం, మూర్చ వంటి స్థితులు పరమ యోగికి కలుగుతాయి.

జానుం ప్రదక్షిణీకృత్య న ద్రుతం న విలంబితమ్ అంగులీస్ఫోటనం కుర్యాత్సా మాత్రేతి ప్రకీర్తితా

మోకాలి చుట్టూ గుండ్రంగా తిప్పుతూ, త్వరగా కాకుండా, ఆలస్యంగా కాకుండా, వేళ్లను ముడిచడం చేయాలి. దీనినే పరిమాణంగా అంటారు.

మాత్రాక్రమేణ విజ్ఞేయాశ్చోద్వాతక్రమయోగతః నాడీవిశుద్ధిపూర్వం తు ప్రాణాయామం సమాచరేత్

పరిమాణాలను క్రమంగా తెలుసుకోవాలి. పైకి పోయే విధానాన్ని అనుసరించాలి. నాడులు శుద్ధి అయిన తర్వాత, శ్వాస నియమాన్ని సరిగ్గా చేయాలి.

అగర్భశ్చ సగర్భశ్చ ప్రాణాయామో ద్విధా స్మృతః జపం ధ్యానం వినాగర్భః సగర్భస్తత్సమన్వయాత్

శ్వాస నియమం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — గర్భం లేనిది, గర్భం ఉన్నది. జపం లేదా ధ్యానం లేకపోతే అది గర్భం లేనిది; వాటితో కలిపి చేస్తే అది గర్భం ఉన్నది.

అగర్భాద్గర్భసంయుక్తః ప్రాణాయామఃశతాధికః తస్మాత్సగర్భం కుర్వన్తి యోగినః ప్రాణసంయమమ్

గర్భం లేనిదానికంటే, గర్భం కలిగిన శ్వాస నియమం వంద రెట్లు ఎక్కువ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే యోగులు గర్భం కలిగిన శ్వాస నియమాన్ని ఆచరిస్తారు.

ప్రాణో ఽపానః సమానశ్చ హ్యుదానో వ్యాన ఏవ చ

ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన — ఇవే అయిదు ప్రాణాలు.

నాగః కూర్మశ్చ కృకలో దేవదత్తో ధనంజయః ప్రయాణం కురుతే యస్మాత్తస్మాత్ప్రాణో ఽభిధీయతే

నాగ, కూర్మ, కృకల, దేవదత్త, ధనంజయ — ఇవి కదలికలకు కారణమవుతాయి కనుక, దీనిని ప్రాణమని అంటారు.

అవాఙ్నయత్యపానాఖ్యో యదాహారాది భుజ్యతే వ్యానో వ్యానశయత్యంగాన్యశేషాణి వివర్ధయన్

ఆహారం వంటి వాటిని తినేటప్పుడు, అపానము క్రిందికి కదులుతుంది. వ్యానము అన్ని అవయవాల్లో వ్యాపించి వాటిని పెంచుతుంది.

ఉద్వేజయతి మర్మాణీత్యుదానో వాయురీరితః సమం నయతి సర్వాంగం సమానస్తేన గీయతే

ఉదానము శరీరంలోని ముఖ్యమైన భాగాలను కదిలిస్తుంది. సమానము మొత్తం శరీరాన్ని సమంగా ఉంచుతుంది. అందుకే దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.

ఉద్గారే నాగ ఆఖ్యాతః కూర్మ ఉన్మీలనే స్థితః కృకలః క్షవథౌ జ్ఞేయో దేవదత్తో విజృంభణే

ఉద్గారంలో నాగము, కళ్ళు తెరుచుకునే సమయంలో కూర్మము, తుమ్ములో కృకలము, జమ్ములో దేవదత్తము ఉంటాయి.

న జహాతి మృతం చాపి సర్వవ్యాపీ ధనంజయః క్రమేణాభ్యస్యమానోయం ప్రాణాయామప్రమాణవాన్

ధనంజయ ప్రాణము చనిపోయినవాడిలో కూడా విడిచిపెట్టదు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది. క్రమంగా సాధన చేస్తే ఈ శ్వాస నియమానికి కొలమానం ఉండదు.

నిర్దహత్యఖిలం దోషం కర్తుర్దేహం చ రక్షతి ప్రాణే తు విజితే సమ్యక్ తచ్చిహ్నాన్యుపలక్షయేత్

ఇది అన్ని దోషాలను కాల్చివేస్తుంది, ఆచరణచేసేవారి శరీరాన్ని కాపాడుతుంది. ప్రాణాన్ని సరిగ్గా జయించినప్పుడు, దాని లక్షణాలను గమనించాలి.

విణ్మూత్రశ్లేష్మణాం తావదల్పభావః ప్రజాయతే బహుభోజనసామర్థ్యం చిరాదుచ్ఛ్వాసనం తథా

అప్పుడప్పుడు మలము, మూత్రం, శ్లేష్మం తక్కువగా ఏర్పడతాయి; ఎక్కువ తినగలగడం, ఎక్కువసేపు ఊపిరి విడిచే శక్తి కలుగుతుంది.

లఘుత్వం శీఘ్రగామిత్వముత్సాహః స్వరసౌష్ఠవమ్ సర్వరోగక్షయశ్చైవ బలం తేజః సురూపతా

శరీరం తేలికగా మారడం, వేగంగా కదలడం, ఉత్సాహం, మంచి స్వరం, అన్ని రోగాలు పోవడం, బలము, తేజస్సు, అందం కలుగుతాయి.

ధృతిర్మేధా యువత్వం చ స్థిరతా చ ప్రసన్నతా తపాంసి పాపక్షయతా యజ్ఞదానవ్రతాదయః

ధైర్యం, జ్ఞానం, యౌవనం, స్థిరత, ప్రశాంతత, తపస్సు వల్ల పాపాలు నశించడం, యజ్ఞాలు, దానాలు, వ్రతాలు చేయడం కలుగుతాయి.

ప్రాణాయామస్య తస్యైతే కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ ఇన్ద్రియాణి ప్రసక్తాని యథాస్వం విషయేష్విహ

ఈ అన్నీ కలిపినా ఆ ప్రాణాయామానికి పదహారు వంతు కూడా సమానం కావు; మన ఇంద్రియాలు విషయాలలో మునిగిపోయినట్లే.

ఆహత్య యన్నిగృహ్ణాతి స ప్రత్యాహార ఉచ్యతే నమఃపూర్వాణీంద్రియాణి స్వర్గం నరకమేవ చ

ఇంద్రియాలను వాటి విషయాల నుండి ఒకచోటికి తీసుకురావడం ప్రత్యాహారమని అంటారు. ఇంద్రియాలు గతకర్మ వల్ల స్వర్గానికీ నరకానికీ తీసుకెళ్తాయి.

నిగృహీతనిసృష్టాని స్వర్గాయ నరకాయ చ తస్మాత్సుఖార్థీ మతిమాఞ్జ్ఞానవైరాగ్యమాస్థితః

ఇంద్రియాలను నియంత్రించినా, వదిలినా అవి స్వర్గానికీ నరకానికీ దారి తీస్తాయి. అందువల్ల, సుఖాన్ని కోరేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, విరక్తుడు వాటిని కట్టడి చేయాలి.

ఇంద్రియాశ్వాన్నిగృహ్యాశు స్వాత్మనాత్మానముద్ధరేత్ ధారణా నామ చిత్తస్య స్థానబన్ధస్సమాసతః

ఇంద్రియాల గుర్రాలను త్వరగా నియంత్రించి, తానే తనను పైకి తీసుకెళ్లాలి. మనస్సును ఒకచోట నిలిపివేయడమే ధారణ అని సంక్షిప్తంగా చెప్పవచ్చు.

స్థానం చ శివ ఏవైకో నాన్యద్దోషత్రయం యతః కాలం కంచావధీకృత్య స్థానే ఽవస్థాపితం మనః

ఆ స్థానం శివుడే, మరేదీ కాదు; ఎందుకంటే మూడు దోషాలు ఇతరత్రా వస్తాయి. కొంతకాలం ఆ స్థలంలో మనస్సును నిలిపితే ఫలం కలుగుతుంది.

న తు ప్రచ్యవతే లక్ష్యాద్ధారణా స్యాన్న చాన్యథా మనసః ప్రథమం స్థైర్యం ధారణాతః ప్రజాయతే

మనస్సు లక్ష్యాన్ని వదలకుండా నిలిచినప్పుడు అది ధారణ, లేదంటే కాదు. ధారణ వల్ల ముందుగా మనస్సుకు స్థిరత కలుగుతుంది.