శివపురాణమ్

దృష్టే తథానుశ్రవికే విరక్తం విషయే మనః యస్య తస్యాధికారోస్తి యోగే నాన్యస్య కస్యచిత్

ఏ మనస్సు కనిపించే, వినిపించే విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా ఉంటుందో, అతనికే యోగానికి అర్హత ఉంటుంది. ఇంకెవరికీ లేదు.

విషయద్వయదోషాణాం గుణానామీశ్వరస్య చ దర్శనాదేవ సతతం విరక్తం జాయతే మనః

ఇంద్రియ విషయాల లోపాలు, వాటి లక్షణాల లోపాలు, పరమేశ్వరుని లోపాలు ఎప్పుడూ గమనిస్తే, మనస్సు దానితో విరక్తమవుతుంది.

అష్టాంగో వా షడంగో వా సర్వయోగః సమాసతః యమశ్చ నియమశ్చైవ స్వస్తికాద్యం తథాసనమ్

సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, యోగం ఎనిమిది భాగాలు గానీ, ఆరు భాగాలు గానీ కలిగి ఉంటుంది. యమం, నియమం, స్వస్తికాది ఆసనాలు మొదలైనవి ఇందులో ఉంటాయి.

ప్రాణాయామః ప్రత్యాహారో ధారణా ధ్యానమేవ చ సమాధిరితి యోగాంగాన్యష్టావుక్తాని సూరిభిః

ప్రాణాయామం, ఇంద్రియ నియమం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి—ఇవి యోగానికి ఎనిమిది భాగాలు అని జ్ఞానులు చెప్పారు.

ఆసనం ప్రాణసంరోధః ప్రత్యాహారోథ ధారణా ధ్యానం సమాధిర్యోగస్య షడంగాని సమాసతః

ఆసనం, శ్వాస నియంత్రణ, ఇంద్రియ నియమం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి—ఇవి యోగానికి ఆరు భాగాలు అని సంక్షిప్తంగా చెప్పవచ్చు.

పృథగ్లక్షణమేతేషాం శివశాస్త్రే సమీరితమ్ శివాగమేషు చాన్యేషు విశేషాత్కామికాదిషు

ఈ యోగ భాగాల ప్రత్యేక లక్షణాలు శివశాస్త్రాలలో వివరించబడ్డాయి. అలాగే ఇతర శైవాగమాలలో, ముఖ్యంగా కామికాదిలో కూడా చెప్పబడ్డాయి.

యోగశాస్త్రేష్వపి తథా పురాణేష్వపి కేషు చ అహింసా సత్యమస్తేయం బ్రహ్మచర్యాపరిగ్రహః యమ ఇత్యుచ్యతే సద్భిః పఞ్చావయవయోగతః

అలాగే యోగశాస్త్రాలలో, కొన్ని పురాణాలలో కూడా, అహింస, సత్యం, అపహరణ చేయకపోవడం, బ్రహ్మచర్యం, స్వంతంగా ఏమీ కలిగి ఉండకపోవడం—ఈ ఐదు యమంగా మంచివారు పేర్కొంటారు.

శౌచం తుష్టిస్తపశ్చైవ జపః ప్రణిధిరేవ చ ఇతి పఞ్చప్రభేదస్స్యాన్నియమః స్వాంశభేదతః

శౌచం, సంతృప్తి, తపస్సు, జపం, భక్తి—ఈ ఐదు వాటి ప్రత్యేక రూపాల్లో నియమంగా చెప్పబడతాయి.

స్వస్తికం పద్మమధ్యేందుం వీరం యోగం ప్రసాధితమ్ పర్యంకం చ యథేష్టం చ ప్రోక్తమాసనమష్టధా

స్వస్తికం, పద్మం, అర్ధచంద్రం, వీరాసనం, సిద్ధయోగం, పర్యంకం, ఇంకా కావలసినట్లు ఉండే ఆసనాలు—ఇవి ఎనిమిది రకాల ఆసనాలు అని చెప్పబడినవి.

ప్రాణః స్వదేహజో వాయుస్తస్యాయామో నిరోధనమ్ తద్రోచకం పూరకం చ కుంభకం చ త్రిధోచ్యతే

మన శరీరంలో పుట్టే వాయువు, దానిని నియంత్రించడం ప్రాణాయామం. ఇది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది: రోచకం, పూరకం, కుంభకం.

నాసికాపుటమంగుల్యా పీడ్యైకమపరేణ తు ఔదరం రేచయేద్వాయుం తథాయం రేచకః స్మృతః

ఒక ముద్రతో ముక్కు ఒక వైపుని ఆపి, ఇంకొకవైపు నుండి పొట్టలోని గాలిని బయటకు వదిలితే, దానిని రేచకంగా అంటారు.

బాహ్యేన మరుతా దేహం దృతివత్పరిపూరయేత్ నాసాపుటేనాపరేణ పూరణాత్పూరకం మతమ్

బయటి గాలిని ముక్కు ద్వారా లోపలికి తీసుకుని, దేహాన్ని బలంగా నింపాలి. ఆ తరువాత మరో ముక్కు రంధ్రం ద్వారా గాలి తీసుకోవడం పూర్తయిన తర్వాత, దీన్ని పూరకంగా అంటారు.

న ముంచతి న గృహ్ణాతి వాయుమంతర్బహిః స్థితమ్ సంపూర్ణం కుంభవత్తిష్ఠేదచలః స తు కుంభక

ఆయన లోపల గాలిని బయటకు వదలకుండా, బయట గాలిని లోపలికి తీసుకోకుండా, పూర్తిగా నిండిన పాత్రలా స్థిరంగా ఉండాలి. ఇదే కుంభకమని అంటారు.

రేచకాద్యం త్రయమిదం న ద్రుతం న విలంబితమ్ తద్యతః క్రమయోగేన త్వభ్యసేద్యోగసాధకః

రేచక మొదలైన ఈ మూడు ప్రక్రియలు త్వరగా కాకుండా, ఆలస్యంగా కాకుండా చేయాలి. యోగి క్రమంగా సాధన చేస్తూ నేర్చుకోవాలి.

రేచకాదిషు యోభ్యాసో నాడీశోధనపూర్వకః స్వేచ్ఛోత్క్రమణపర్యంతః ప్రోక్తో యోగానుశాసనే

రేచక మొదలైన సాధన, నాడుల శుద్ధి తర్వాత, తన ఇష్టానికి అనుగుణంగా కొనసాగించాలి అని యోగశాస్త్రంలో చెప్పబడింది.

కన్యకాదిక్రమవశాత్ప్రాణాయామనిరోధనమ్ తచ్చతుర్ధోపదిష్టం స్యాన్మాత్రాగుణవిభాగతః

కన్యక మొదలైన క్రమప్రకారం, శ్వాస నియమం నాలుగు విధాలుగా, పరిమాణం మరియు గుణం ఆధారంగా బోధించబడింది.

కన్యకస్తు చతుర్ధా స్యాత్స చ ద్వాదశమాత్రకః మధ్యమస్తు ద్విరుద్ధాతశ్చతుర్వింశతిమాత్రకః

కన్యక నాలుగు భాగాలుగా ఉండి, పన్నెండు పరిమాణాలతో ఉంటుంది. మధ్యమం రెండు రెట్లు నియమించబడినది, ఇరవై నాలుగు పరిమాణాలతో ఉంటుంది.

ఉత్తమస్తు త్రిరుద్ధాతః షడ్వింశన్మాత్రకః పరః స్వేదకంపాదిజనకః ప్రాణాయామస్తదుత్తరః

ఉత్తమం మూడు రెట్లు నియమించబడినది, ఇరవై ఆరు పరిమాణాలతో ఉంటుంది. ఆ తరువాత ఉన్నది — శ్వాస నియమం — చెమట, కంపు మొదలైన వాటిని కలిగిస్తుంది.

ఆనందోద్భవరోమాంచనేత్రాశ్రూణాం విమోచనమ్ జల్పభ్రమణమూర్ఛాద్యం జాయతే యోగినః పరమ్

ఆనందం, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, కన్నీళ్లు కారడం, తడబాటు, తల తిరగడం, మూర్చ వంటి స్థితులు పరమ యోగికి కలుగుతాయి.

జానుం ప్రదక్షిణీకృత్య న ద్రుతం న విలంబితమ్ అంగులీస్ఫోటనం కుర్యాత్సా మాత్రేతి ప్రకీర్తితా

మోకాలి చుట్టూ గుండ్రంగా తిప్పుతూ, త్వరగా కాకుండా, ఆలస్యంగా కాకుండా, వేళ్లను ముడిచడం చేయాలి. దీనినే పరిమాణంగా అంటారు.

మాత్రాక్రమేణ విజ్ఞేయాశ్చోద్వాతక్రమయోగతః నాడీవిశుద్ధిపూర్వం తు ప్రాణాయామం సమాచరేత్

పరిమాణాలను క్రమంగా తెలుసుకోవాలి. పైకి పోయే విధానాన్ని అనుసరించాలి. నాడులు శుద్ధి అయిన తర్వాత, శ్వాస నియమాన్ని సరిగ్గా చేయాలి.

అగర్భశ్చ సగర్భశ్చ ప్రాణాయామో ద్విధా స్మృతః జపం ధ్యానం వినాగర్భః సగర్భస్తత్సమన్వయాత్

శ్వాస నియమం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది — గర్భం లేనిది, గర్భం ఉన్నది. జపం లేదా ధ్యానం లేకపోతే అది గర్భం లేనిది; వాటితో కలిపి చేస్తే అది గర్భం ఉన్నది.

అగర్భాద్గర్భసంయుక్తః ప్రాణాయామఃశతాధికః తస్మాత్సగర్భం కుర్వన్తి యోగినః ప్రాణసంయమమ్

గర్భం లేనిదానికంటే, గర్భం కలిగిన శ్వాస నియమం వంద రెట్లు ఎక్కువ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే యోగులు గర్భం కలిగిన శ్వాస నియమాన్ని ఆచరిస్తారు.

ప్రాణో ఽపానః సమానశ్చ హ్యుదానో వ్యాన ఏవ చ

ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన — ఇవే అయిదు ప్రాణాలు.

నాగః కూర్మశ్చ కృకలో దేవదత్తో ధనంజయః ప్రయాణం కురుతే యస్మాత్తస్మాత్ప్రాణో ఽభిధీయతే

నాగ, కూర్మ, కృకల, దేవదత్త, ధనంజయ — ఇవి కదలికలకు కారణమవుతాయి కనుక, దీనిని ప్రాణమని అంటారు.

అవాఙ్నయత్యపానాఖ్యో యదాహారాది భుజ్యతే వ్యానో వ్యానశయత్యంగాన్యశేషాణి వివర్ధయన్

ఆహారం వంటి వాటిని తినేటప్పుడు, అపానము క్రిందికి కదులుతుంది. వ్యానము అన్ని అవయవాల్లో వ్యాపించి వాటిని పెంచుతుంది.

ఉద్వేజయతి మర్మాణీత్యుదానో వాయురీరితః సమం నయతి సర్వాంగం సమానస్తేన గీయతే

ఉదానము శరీరంలోని ముఖ్యమైన భాగాలను కదిలిస్తుంది. సమానము మొత్తం శరీరాన్ని సమంగా ఉంచుతుంది. అందుకే దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.

ఉద్గారే నాగ ఆఖ్యాతః కూర్మ ఉన్మీలనే స్థితః కృకలః క్షవథౌ జ్ఞేయో దేవదత్తో విజృంభణే

ఉద్గారంలో నాగము, కళ్ళు తెరుచుకునే సమయంలో కూర్మము, తుమ్ములో కృకలము, జమ్ములో దేవదత్తము ఉంటాయి.

న జహాతి మృతం చాపి సర్వవ్యాపీ ధనంజయః క్రమేణాభ్యస్యమానోయం ప్రాణాయామప్రమాణవాన్

ధనంజయ ప్రాణము చనిపోయినవాడిలో కూడా విడిచిపెట్టదు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది. క్రమంగా సాధన చేస్తే ఈ శ్వాస నియమానికి కొలమానం ఉండదు.