ఏషామీశో ఽధిపో ధాతా ప్రవర్తకనివర్తకః ఆవిర్భావతిరోభావహేతురేకః స్వరాడజః
ఈ తత్త్వాలకు శివుడు అధిపతి, పాలకుడు, సృష్టికర్త, ప్రారంభించేవాడు, లయంచేసేవాడు. అవిర్భావం, తిరోభావానికి ఒక్కటే కారణం. ఆయనకు ఎవరి ఆధీనమూ లేదు, ఆయన జన్మించలేదు.
తస్మాత్ప్రధానపురుషవ్యక్తకాలస్వరూపవాన్ హేతుర్నేతాధిపస్తేషాం ధాతా చోక్తా మహేశ్వరః
కాబట్టి ప్రధాన, పురుష, వ్యక్త, కాల స్వరూపుడైనవాడు, వీటికి కారణమైనవాడు, పాలకుడు, సృష్టికర్త — మహేశ్వరుడని చెప్పబడతాడు.
విరాడ్ఢిరణ్యగర్భాత్మా కైశ్చిదీశో నిగద్యతే హిరణ్యగర్భో లోకానాం హేతుర్విశ్వాత్మకో విరాట్
కొంతమంది ప్రభువును విరాట్, హిరణ్యగర్భుని ఆత్మ అని అంటారు. హిరణ్యగర్భుడు లోకాలకూ కారణం, విరాట్ ఈ విశ్వానికి ఆత్మ.
అంతర్యామీ పరశ్చేతి కథ్యతే కవిభిశ్శివః ప్రాజ్ఞస్తైజసవిశ్వాత్మేత్యపరే సంప్రచక్షతే
కవులు శివుని అంతర్యామి, పరమాత్మ అని వర్ణిస్తారు. మరికొందరు ఆయనను ప్రాజ్ఞ, తేజస్సు, విశ్వానికి ఆత్మ అని పిలుస్తారు.
తురీయమపరే ప్రాహుః సౌమ్యమేవ పరే విదుః మాతా మానం చ మేయం చ మతిం చాహురథాపరే
కొంతమంది ఆయనను తురీయ స్థితి అని, మరికొందరు శాంత స్వరూపుడని, ఇంకొందరు తల్లి, ప్రమాణం, ప్రమేయం, మతి అని కూడా అంటారు.
కర్తా క్రియా చ కార్యం చ కరణం కారణం పరే జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్త్యాత్మేత్యపరే సంప్రచక్షతే
కొంతమంది ఆయన కర్త, క్రియ, కార్యం, సాధనం, కారణం అని అంటారు. ఇంకొందరు ఆయనను జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితుల ఆత్మగా చెబుతారు.
తురీయమపరే ప్రాహుస్తుర్యాతీతమితీతరే తమాహుర్విగుణం కేచిద్గుణవన్తం పరే విదుః
కొంతమంది ఆయనను తురీయ స్థితి అని, మరికొందరు తురీయాతీతుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు లక్షణాలేవీ లేవంటారు, మరికొందరు లక్షణాలతో ఉన్నవాడని భావిస్తారు.
కేచిత్సంసారిణం ప్రాహుస్తమసంసారిణం పరే స్వతంత్రమపరే ప్రాహురస్వతంత్రం పరే విదుః
కొంతమంది ఆయన సంసారంలో బంధించబడ్డాడని, మరికొందరు ఆయనకు సంసారం లేదు అంటారు. ఇంకొందరు ఆయన స్వతంత్రుడని, మరికొందరు స్వతంత్రుడు కాదని అంటారు.
ఘోరమిత్యపరే ప్రాహుః సౌమ్యమేవ పరే విదుః రాగవంతం పరే ప్రాహుర్వీతరాగం తథా పరే
కొంతమంది ఆయనను ఘోర స్వరూపుడని, మరికొందరు శాంత స్వరూపుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు రాగం ఉందని, మరికొందరు ఆయన రాగరహితుడని చెబుతారు.
నిష్క్రియం చ పరే ప్రాహుః సక్రియం చేతరే జనాః నిరింద్రియం పరే ప్రాహుః సేంద్రియం చ తథాపరే
కొంతమంది ఆయన నిష్క్రియుడని, మరికొందరు క్రియాశీలుడని అంటారు. కొందరు ఆయనకు ఇంద్రియాలు లేవంటారు, మరికొందరు ఆయనకు ఇంద్రియాలు ఉన్నాయని చెబుతారు.
ధ్రువమిత్యపరే ప్రాహుస్తమధ్రువామితీరతే అరూపం కేచిదాహుర్వై రూపవంతం పరే విదుః
కొంతమంది ఆయన స్థిరుడని, మరికొందరు స్థిరుడు కాదని అంటారు. కొందరు ఆయనకు రూపం లేదంటారు, మరికొందరు ఆయన రూపవంతుడని భావిస్తారు.
అదృశ్యమపరే ప్రాహుర్దృశ్యమిత్యపరే విదుః వాచ్యమిత్యపరే ప్రాహురవాచ్యమితి చాపరే శబ్దాత్మకం పరే ప్రాహుశ్శబ్దాతీతమథాపరే
కొంతమంది ఆయనను కనిపించని వాడని, మరికొందరు కనిపించే వాడని అంటారు. కొందరు ఆయనను చెప్పదగ్గవాడని, మరికొందరు చెప్పలేనివాడని అంటారు. కొందరు ఆయన శబ్దస్వరూపుడని, మరికొందరు శబ్దానికి అతీతుడని చెబుతారు.
కేచిచ్చిన్తామయం ప్రాహుశ్చిన్తయా రహితం పరే జ్ఞానాత్మకం పరే ప్రాహుర్విజ్ఞానమితి చాపరే
కొంతమంది ఆయనను ఆలోచనతో కూడినవాడని, మరికొందరు ఆలోచనలేని వాడని అంటారు. కొందరు ఆయన జ్ఞానస్వరూపుడని, మరికొందరు విజ్ఞానమని చెబుతారు.
కేచిచ్జ్ఞేయమితి ప్రాహురజ్ఞేయమితి కేచన పరమేకే తమేవాహురపరం చ తథా పరే
కొంతమంది ఆయనను తెలుసుకోవచ్చని, మరికొందరు తెలుసుకోలేమని అంటారు. కొందరు ఆయన పరమాత్మ ఒక్కడే అని, మరికొందరు ఆయన వేరే అని చెబుతారు.
ఏవం వికల్ప్యమానం తు యాథాత్మ్యం పరమేష్ఠినః నాధ్యవస్యంతి మునయో నానాప్రత్యయకారణాత్
ఇలా అనేక విధాలుగా వర్ణించబడుతున్నా, పరమేశ్వరుని నిజ స్వరూపాన్ని మునులు తమ తమ అభిప్రాయ భేదాల వల్ల నిర్ణయించలేరు.
యే పునస్సర్వభావేన ప్రపన్నాః పరమేశ్వరమ్ తే హి జానంత్యయత్నేన శివం పరమకారణమ్
కానీ ఎవరైతే పరమేశ్వరుని పూర్ణంగా శరణు వెళ్తారో, వారు శివుడు పరమ కారణమని సులభంగా తెలుసుకుంటారు.
తావద్దుఃఖే వర్తతే బద్ధపాశః సంసారే ఽస్మిఞ్చక్రనేమిక్రమేణ
ఈ సంసార చక్రంలో బంధనాలకు లోనై, మనిషి ఎప్పటికీ బాధల్లోనే ఉండిపోతాడు, చక్రం తిప్పినట్లు తిరుగుతూ జీవించేవాడు.
తదావిద్వాన్పుణ్యపాపే విధూయ నిరంజనః పరమముపైతి సామ్యమ్
అజ్ఞాని తన పుణ్యపాపాలను వదిలేసినప్పుడు, అతడు మలినతలేని వాడై, పరమ సమత్వాన్ని పొందుతాడు.
నశివస్యాణవో బంధః కార్యో మాయేయ ఏవ వా ప్రాకృతో వాథ బోద్ధా వా హ్యహంకారాత్మకస్తథా
శివునికి అణువు స్వరూపుడైన ఆత్మకు బంధం ఉండదు; అది మాయ వల్ల, ప్రకృతి వల్ల, లేదా జ్ఞానం వల్ల, అహంకార రూపంగా కలుగుతుంది.
నైవాస్య మానసో బంధో న చైత్తో నేంద్రియాత్మకః న చ తన్మాత్రబంధో ఽపి భూతబంధో న కశ్చన
ఆయనకు మనస్సు ద్వారా, చైతన్యం ద్వారా, ఇంద్రియాల ద్వారా, సూక్ష్మభూతాల ద్వారా, స్థూలభూతాల ద్వారా ఎలాంటి బంధం ఉండదు.
న చ కాలః కలా చైవ న విద్యా నియతిస్తథా న రాగో న చ విద్వేషః శంభోరమితతేజసః
కాలం కూడా, దాని విభాగాలు కూడా, జ్ఞానం కూడా, విధి కూడా, రాగం లేదా ద్వేషం కూడా అనంత తేజస్సుతో ఉన్న శంభును బంధించలేవు.
న చాస్త్యభినివేశో ఽస్య కుశలా ఽకుశలాన్యపి కర్మాణి తద్విపాకశ్చ సుఖదుఃఖే చ తత్ఫలే
ఆయనకు ఎలాంటి ఆసక్తి ఉండదు; మంచి చెడు క్రియలు, వాటి ఫలితాలు, వాటి వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలు కూడా ఆయనను బంధించవు.
ఆశయైర్నాపి సంబన్ధః సంస్కారైః కర్మణామపి భోగైశ్చ భోగసంస్కారైః కాలత్రితయగోచరైః
ఆయనకు సంకల్పాలతో, క్రియల సంస్కారాలతో, అనుభవాలతో, అనుభవాల సంస్కారాలతో, మూడు కాలాల్లో జరిగేవాటితో ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
న తస్య కారణం కర్తా నాదిరంతస్తథాంతరమ్ న కర్మ కరణం వాపి నాకార్యం కార్యమేవ చ
ఆయనకు కారణం లేదు, కర్త కూడా లేడు, ఆది లేదు, అంతం లేదు, మధ్యం లేదు; క్రియ, సాధనం, కార్యం, ఫలం ఇవేవీ ఆయనకు ఉండవు.
నాస్య బంధురబంధుర్వా నియంతా ప్రేరకో ఽపి వా న పతిర్న గురుస్త్రాతా నాధికో న సమస్తథా
ఆయనకు మిత్రుడు లేదా శత్రువు లేడు; నియంత్రించేవాడు లేదా ప్రేరేపించేవాడు లేడు; అధిపతి, గురువు, రక్షకుడు, పైవాడు, సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు.
న జన్మమరణే తస్య న కాంక్షితమకాంక్షితమ్ న విధిర్న నిషేధశ్చ న ముక్తిర్న చ బన్ధనమ్
ఆయనకు జననం లేదు, మరణం లేదు; కోరినది లేదా కోరనిది లేదు; ఆజ్ఞ లేదా నిషేధం లేదు; మోక్షం లేదా బంధం కూడా లేదు.
నాస్తి యద్యదకల్యాణం తత్తదస్య కదాచన కల్యాణం సకలం చాస్తి పరమాత్మా శివో యతః
ఏదైనా అశుభం ఆయనకు ఎప్పుడూ ఉండదు; శుభమే అన్నీ ఆయనలో ఉంది, ఎందుకంటే శివుడు పరమాత్మ.
స శివస్సర్వమేవేదమధిష్ఠాయ స్వశక్తిభిః అప్రచ్యుతస్స్వతో భావః స్థితః స్థాణురతః స్మృతః
శివుడు తన స్వశక్తులతో అన్నిటిలోను స్థిరంగా నిలిచి ఉంటాడు; తన స్వరూపంలో కదలకుండా ఉండే వాడే స్థాణువు అని పిలవబడతాడు.
శివేనాధిష్ఠితం యస్మాజ్జగత్స్థావరజంగమమ్ సర్వరూపః స్మృతశ్శర్వస్తథా జ్ఞాత్వా న ముహ్యతి
ఈ జగత్తులో స్థావరజంగమమన్నీ శివుని ఆధీనంలో ఉన్నాయి; అందుకే ఆయనను సర్వరూపుడని పిలుస్తారు. ఇది తెలుసుకున్నవాడు మాయలో పడడు.
శర్వో రుద్రో నమస్తస్మై పురుషః సత్పరో మహాన్ హిరణ్యబాహుర్భగవాన్హిరణ్యపతిరీశ్వరః
శర్వుడు, రుద్రుడు, పరమ పురుషుడు, మహాత్ముడు, హిరణ్యబాహువు, భగవంతుడు, హిరణ్యపతి, ఈశ్వరుడు — వీరికి నమస్సులు.